Recensie

Recensie

Filosofische zorgen over de planeet

Boek Vincent Bloks zoektocht naar een ecologisch begrip van de aarde is geen makkelijk leeswerk.

Wat is het verschil tussen de wereld zoals wij die kennen en beleven, en de aarde, die ons voorafgaat en ook altijd te boven gaat? En kunnen we onze wereld in die aarde „verankeren”, nu die bedreigd wordt door global warming? Het zijn vragen die de Wageningse techniekfilosoof Vincent Blok te lijf gaat in Van wereld naar aarde, een intensieve uiteenzetting met het filosofisch denken (of volgens Blok: niet-denken) over de aarde en een pleidooi voor een ecologische breuk met die traditie.

Met een lange aanloop langs Aristoteles, Kant en andere denkers zoekt Blok in abstracte termen naar een „ecologisch-exploratieve” relatie tot de werkelijkheid. Voorbij de „hegemonie van management” en de „antropocentrisch-exploitatieve” benadering van de aarde. Een omwenteling moet leiden tot „zorgen” voor de aarde in plaats van die uit te buiten.

Bloks denken is verwant aan dat van zijn „leermeester” Wouter Oudemans, bij wie hij studeerde in Leiden, en de Duitse filosoof Heidegger. Al zet hij zich ook – zoals het hoort – tegen beiden af. Voor Oudemans is de natuur een „thermodynamisch” geheel waarin alles strijdt om energie en ten prooi valt aan entropie. Blok is minder darwinistisch. Bij hem is de aarde het fundament voor „afhankelijke en verbonden entiteiten”, organismen die „responsief” zijn ten opzichte van elkaar en hun omgeving en zo samen een zinvolle wereld vormen.

Heidegger krijgt lof omdat hij brak met het antropocentrisme in de filosofie. Maar ook hij was nog niet radicaal genoeg, vindt Blok. Niettemin doet zijn idee van de „aarde als zodanig” denken aan het Zijn van Heidegger. Zoals het Zijn alles onthult maar tegelijk zichzelf verbergt, zo blijft ook de aarde ongrijpbaar.

Van wereld naar aarde is geen makkelijk leeswerk. Je breekt snel je tanden op zinnen als: „Zodoende kunnen we zeggen dat de responsieve conativiteit van de aarde een ontisch-ontologische zin van de elementaire aarde biedt.” En die is dan nog mild. Maar wie de tijd neemt om Bloks betoog tot zich te laten doordringen, wordt beloond met een serieuze poging om een ecologisch begrip van de aarde te funderen.