Rekenkamer voor derde jaar op rij ernstig bezorgd over financieel beheer overheidsuitgaven

Overheidsfinanciën Van bijna 5 procent van alle verplichtingen die de rijksoverheid in 2021 vastlegde, staat niet vast of ze rechtmatig zijn. De Algemene Rekenkamer noemt dit „zorgwekkend”.
Minister van Financiën Sigrid Kaag ondertekent de stukken voor Verantwoordingsdag. Op deze dag presenteert de Algemene Rekenkamer traditioneel het jaarverslag over 2021.
Minister van Financiën Sigrid Kaag ondertekent de stukken voor Verantwoordingsdag. Op deze dag presenteert de Algemene Rekenkamer traditioneel het jaarverslag over 2021. Foto Robin van Lonkhuijsen/AN

Voor het derde jaar op rij heeft de overheid in 2021 te veel afspraken gemaakt over uitgaven waarvan de rechtmatigheid niet vaststaat. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer in het woensdag gepubliceerde jaarrapport over de overheidsuitgaven. Van bijna 5 procent van alle verplichtingen die de rijksoverheid in 2021 vastlegde en geleid hebben of zullen leiden tot het uitgeven van geld, staat niet vast of deze uitgaven rechtmatig zijn. Het gaat in totaal om zo’n 15,5 miljard euro. De Algemene Rekenkamer rekent hiervoor gebruikelijk een „tolerantiegrens” van 1 procent. Het orgaan noemt het „zorgwekkend” en „ernstig”.

Deels komt dat door de coronacrisis. In 2021 gaf de rijksoverheid 33 miljard euro uit om de pandemie en de gevolgen daarvan te bestrijden, meer dan de 29 miljard van 2020. Vorig jaar constateerde de Algemene Rekenkamer dat met name uitgaven van toenmalig minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA) niet goed werden gecontroleerd. Zo kon De Jonge niet hard maken dat betaalde coronatesten daadwerkelijk waren afgenomen of beademingsapparaten echt werden geleverd. De Algemene Rekenkamer noemde dat een „ernstige onvolkomenheid”. Hoewel het een en ander is verbeterd op het ministerie, blijft deze classificatie volgens de Rekenkamer staan.

Ook het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) kreeg aanvankelijk een tik op de vingers. Bij de Tegemoetkoming vaste lasten (TVL), in het leven geroepen om ondernemers financieel te ondersteunen tijdens de pandemie, kon het ministerie niet aantonen of geld rechtmatig uit is gegeven of beloofd. Het ging om 5,4 miljard euro aan uitgaven en 7,9 miljard euro aan verplichtingen aan ondernemers. Na „forse inspanningen” van EZK heeft de Algemene Rekenkamer het bezwaar tegen het ministerie weer ingetrokken. Bij Defensie, waar de Rekenkamer vorig jaar ook kritisch op was, zijn in 2021 fouten gemaakt bij aanbestedingen van materieel ter waarde van 1,4 miljard euro.

Lees ook het interview van vorig jaar met Arno Visser, president van de Algemene Rekenkamer: ‘Het zelfbeeld van Nederland klopt niet meer’

Slepende kwesties

De Rekenkamer zegt zich zorgen te maken over de uitgaven van de komende jaren. De huidige begroting is „in historisch opzicht opmerkelijk ruimhartig”. Er wordt veel geld vrijgemaakt voor Defensie en speciale fondsen, zoals het Klimaatfonds. Maar het uitgeven van geld is niet altijd even makkelijk, zo luidt de waarschuwing. Het parlement moet toestemming geven, aanbestedingen kunnen tijdrovend zijn, personeelstekorten kunnen blokkades opwerpen en plannen pakken niet altijd uit zoals verwacht. Extra geld kan, zeker als het snel uitgegeven moet worden, leiden tot het risico dat „publiek geld door overhaaste besluitvorming niet op rechtmatige wijze wordt uitgegeven, of op onvolkomen wijze wordt beheerd”.

Dat is des te belangrijker omdat het kabinet van plan is veel extra geld uit te geven aan een aantal grote dossiers en „slepende kwesties”: de oorlog in Oekraïne en het opvangen van vluchtelingen, de energietransitie, huizenbouw en het compenseren van gedupeerden in Groningen en de Toeslagenaffaire. Dat geld moet zinnig en zuinig worden uitgegeven, schrijft de Rekenkamer. „Maar nu we voor het derde achtereenvolgende jaar moeten vaststellen dat de rechtmatigheid een probleem is, lijkt het kabinet er een opgave bij te hebben gekregen: het financieel beheer op orde brengen.”

Het woensdag gepubliceerde rapport valt in een reeks kritische jaarverslagen van de Algemene Rekenkamer. Vorig jaar concludeerde president Arno Visser dat Nederland, in tegenstelling tot het lang heersende zelfbeeld, geen goed georganiseerde en efficiënte overheid heeft. Veel van deze problemen met de verantwoording van overheidsfinanciën waren er al vóór de pandemie, zei Visser destijds tegen NRC. „We zijn niet zo goed als we denken dat we zijn.”