Reportage

Regisseur Adrian Schvarzstein: ‘Bach is ook circus en straattheater’

Adrian Schvarzstein regisseur

De Nederlandse Bachvereniging viert dit weekend haar eeuwfeest in TivoliVredenburg. Regisseur Adrian Schvarzstein hoopt dat bezoekers bij de aftrap, de cantate Zerreisset, zersprenget, zertrümmert die Gruft, willen meedansen.

Regisseur Adrian Schvarzstein tijdens de repetitie van een cantate van Bach.
Regisseur Adrian Schvarzstein tijdens de repetitie van een cantate van Bach. Foto Dieuwertje Bravenboer

‘Dansende humor”, zegt regisseur Adrian Schvarzstein (54), „dat is ook Bach. En circus. En straattheater.” Ter gelegenheid van het honderdjarig jubileum van de Nederlandse Bachvereniging kiest Schvarzstein de wereldlijke cantate Zerreisset, zersprenget, zertrümmert die Gruft (BWV 205) als begin voor een feest dat het BACHfestival dit weekend in TivoliVredenburg inluidt.

Bachs wereldlijke cantates kun je beschouwen als een soort mini-opera’s. Ze worden zelden of nooit uitgevoerd. Het is nog slechts een repetitie die ik bijwoon in het Akoesticum in Ede, een zaal in de voormalige Frisokazerne, maar orkest, solisten en koor onder leiding van dirigent Shunske Sato laten onontkoombaar horen: wat een dynamiek, wat een muzikale pracht. „De muziek van Bach is geen juweel dat je in een museum moet zetten”, merkt Schvarzstein op vanachter zijn repetitietafel zodra Sato de eerste maten dirigeert. „Het is een negentiende-eeuwse gedachte om Bach heilig te verklaren, hem op een religieus voetstuk te plaatsen en hem voorgoed te associëren met zijn Matthäus- of Johannespassie.”

Muziek van Bach is geen juweel dat je in een museum moet zetten

Schvarzstein is geboren in Buenos Aires (Argentinië) en woont nu in Barcelona. Hij noemt zichzelf een „regisseur van de Méditerranée.” Daarnaast is hij komediant, straat- en circusartiest. Hij studeerde commedia dell’arte in Italië, volgde mimelessen in Parijs, maakte opera met Dario Fo en danste in het werk van Pina Bausch. Die veelzijdigheid zien we terug in zijn regie van de cantate Zerreisset, zersprenget, zertrümmert die Gruft ofwel Verscheur, blaas op, vernietig de groeve (vert. Ria van Hengel). De cantate werd op 3 augustus 1725 voor het eerst uitgevoerd in Leipzig, als feestelijke hommage aan de geliefde filosofiedocent August Friedrich Müller. In de ‘groeve’ zijn de hele zomer de winden opgesloten geweest die, nu de herfst nadert, de god van de wind Aeolus met vernietigend geweld wil doen losbarsten over de aarde. Maar omdat docent Müller jarig is, ziet Aeolus ervan af. Daarom is het groot feest.

Contact maken

Het eerste wat Schvarzstein als regieaanwijzingen geeft is dat de uitvoerenden contact moeten leggen met het publiek. „Zonder het publiek is er geen muziek”, legt hij uit. „Ik vind het altijd een misverstand als er in een zaal iets ver weg op het podium gebeurt en de mensen er van afstand naar kijken. Ik wil juist de interactie bewerkstelligen. Muziek is niet iets wat je alleen maar ondergaat via het gehoor, ook via het oog. Ik vraag de uitvoerenden oogcontact te leggen met de mensen in de zaal, af en toe zelfs te wuiven als teken van vermeende herkenning en uiteindelijk wordt het publiek gevraagd deel te nemen aan de voorstelling.”

Beeld van de repetitie van een cantate van Bach. Foto Dieuwertje Bravenboer

Het werk van Bach zit vol dansen, de menuet, de courante. Volgens Schvarzstein was het heel gebruikelijk dat bezoekers meedansten. Dat wil hij nu ook bereiken. De straatartiest en komediant die Schvarzstein ook is, inspireert hem tot deze bijzondere vorm waarmee hij ook een jong publiek wil aanspreken: „Klassieke muziek is niet oud, langzaam en saai, zoals veel jonge mensen denken. Het is juist levendig en vol dynamiek. Dat bewijst Bach als geen ander. Mozart trouwens ook. Ik regisseer nu in Ferrara (Italië) de Don Giovanni als circusvoorstelling, waarin Giovanni zelf de dierentemmer is, Leporello de clown en donna Elvira de trapeziste.”

Schvarzstein veert helemaal op wanneer de muziek de stormen en tornado’s van god Aeolus laat horen die woedend tekeer gaat, ceders tegen de grond smijt en bergtoppen openscheurt. Het natuurgeweld verstoort het feest, maar niet voor lang. Als een performer gaat hij voor de spelersgroep staan en maakt duidelijk: „Jullie strooien met confetti want de kwade macht van de grimmige Aeolus is gebroken. Luister eens hoe beeldend de muziek klinkt, als een triomf.”

BACHfestival: Zerreisset, zersprenget, zertrümmert die Gruft. Regie: Adrian Schvartzstein. TivoliVredenburg, Utrecht. 20/5, 20:15 uur. Live op NPO Radio 4.