Wanneer is een ‘schutter’ een ‘terrorist’? Media zijn daarin niet eenduidig

Woordkeuze Niet alle media noemden de aanslagpleger in Buffalo ‘terrorist’. In de VS is nu meer discussie over de woordkeuze, ziet terrorisme-kenner Beatrice de Graaf. Nederlandse media lieten geen eenduidig beeld zien.

Een politie-agent zaterdag na de racistische aanslag in een supermarkt in de Amerikaanse stad Buffalo.
Een politie-agent zaterdag na de racistische aanslag in een supermarkt in de Amerikaanse stad Buffalo. Foto AFP

Hoe noem je de Amerikaan die ervan wordt verdacht zaterdag in een supermarkt in Buffalo (New York) tien mensen te hebben doodgeschoten? Is hij een ‘schutter’, een ‘witte man’ of een ‘terrorist’? En noem je deze misdaad een schietpartij of een aanslag?

Niet onbelangrijk, want met de keuze tussen deze termen, laat een nieuwsmedium zien hoe het naar de wereld kijkt. De laatste jaren constateerden onderzoekers dat een moslim die mensen doodschiet door de nieuwsmedia al snel een „terrorist” wordt genoemd, maar dat witte racisten die hetzelfde doen, eerder als verwarde schutter worden gezien. Volgens de Utrechtse hoogleraar en terrorisme-kenner Beatrice de Graaf is er in de VS nu meer discussie over de woordkeuze. „De media daar spraken over een ‘achttienjarige jongen’ of een ‘tiener’. Vaak hebben ze de neiging om bij een witte terrorist de misdaad te verbinden aan diens mentale gezondheid of jeugdproblemen. Daar was nu meer kritiek op.” Ook viel haar op dat er commentaar kwam op hoe netjes de man werd gearresteerd: „Terwijl een zwarte man meestal meteen wordt doodgeschoten, ook al heeft hij niets gedaan.”

In de Nederlandse nieuwsmedia is dit keer geen eenduidig beeld te zien. Alleen De Telegraaf en NRC noemden de man een schutter en niet een terrorist. NU.nl noemde hem wel een terrorist, NOS Nieuws en Trouw spraken van een terreurdaad. Hoewel de verdachte zichzelf in zijn manifest een fascist, racist en antisemiet noemt, nam vrijwel niemand die termen over. Alleen linkse opiniesites Joop en Krapuul spreken ronduit van een „fascistische terrorist”.

De Volkskrant en anderen lieten de kwalificaties van de aanslag liever over aan president Biden, die al snel sprak van een „binnenlandse terreurdaad” met een „racistisch motief”. Volgens De Graaf was Bidens uitspraak een opmerkelijke trendbreuk: „Biden zei dat omdat hij de wet wil veranderen zodat ook binnenlands terrorisme bestraft kan worden. Voor de meeste Amerikanen is terrorisme iets wat buitenlandse groepen doen, zoals Al Qaeda.”

Sterk politiek beladen

Wanneer is iemand een terrorist? Volgens de definities moet hij geweld plegen vanuit een politiek, sociaal of religieus motief, zegt De Graaf. Ook moet het geweld bedoeld zijn om een breder publiek dan de directe slachtoffers angst aan te jagen, de samenleving te ontwrichten, of om bepaalde eisen kracht bij te zetten.

Lees ook: Schutter in Buffalo gelooft in de ‘omvolkingstheorie’, een breed gedeeld idee in de VS

Volgens de NRC-Code, waarin de journalistieke principes van de krant staan, is de term terrorist „sterk politiek beladen” en dienen redacteuren deze terughoudend te gebruiken. Meer concrete omschrijvingen zoals „schutter” of „bommengooier” hebben de voorkeur. De Graaf beaamt: „In de wetenschap spreken we van een essentially contested concept – een term die altijd wordt bevochten.”

De man van Buffalo werd ook een lone wolf genoemd. Kan een schutter die alleen handelt ook een terrorist zijn? Of moet hij vanuit een groep opereren? De Graaf: „Zo’n dader als in Buffalo noemen we een lone operator, hij handelt alleen, maar voelt zich zelf wel deel van een gemeenschap van mensen die hetzelfde denken, van wie hij deels ook daadwerkelijk erkenning krijgt, en die hij met zijn manifest wilde oproepen hem na te volgen. Dus het ‘eenzame’ in ‘lone operator’ is relatief.”

Alle nieuwsmedia noemden de racistische motieven van de man. NRC, Trouw en RTL Nieuws legden verder het verband met de omvolkingstheorie – de angst voor een grote etnische zuivering van witte mensen. Volgens De Graaf is dat verband leggen met „faciliterende” ideologieën belangrijk: „Uit onderzoek blijkt dat mensen die dat soort ideologieën verkondigen ook een rol spelen, zoals Tucker Carlson op Fox News of Ongehoord Nieuws op de publieke omroep, en wellicht ook een verantwoordelijkheid hebben. Als wij salafisten verantwoordelijk houden voor jihadistisch terrorisme, dan dragen ook de omvolking-aanhangers een verantwoordelijkheid voor het sociaal acceptabel maken van radicale ideeën.”

Uit onderzoekt blijkt, zegt zij, dat als dit soort theorieën op bijvoorbeeld televisie genormaliseerd worden, de statistische kans op een aanslag toeneemt. Andersom neemt die weer af als de aantrekkingskracht opdroogt. „Vanuit die theorie geredeneerd is het dus beter voor de preventie van terrorisme dat mensen die het idee van omvolking verspreiden, op zijn minst afstand nemen van dit geweld.”