Museum in Brugge krijgt unieke collectie tekeningen in beheer

Aanwinst Het Groeningemuseum in Brugge krijgt bijna tweeduizend bijzondere tekeningen in beheer, van grote meesters als Michelangelo, Jordaens en Boucher. De kunstschat, een langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen, wordt zes dagen aan het publiek getoond.

Michelangelo Buonaroti, De steniging van de heilige Stefanus, ca. 1525-30. Zwart krijt, sporen van zilverstift. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen. Foto Stichting Jean van Caloen
Michelangelo Buonaroti, De steniging van de heilige Stefanus, ca. 1525-30. Zwart krijt, sporen van zilverstift. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen.

Foto Stichting Jean van Caloen

De hoeveelheid werken op papier in het Groeningemuseum in Brugge is in één klap met zo’n tien procent toegenomen. Maar liefst 1.930 tekeningen en 25 schetsboeken werden deze dinsdag aan het bestaande bestand van 20.000 bladen toegevoegd. De werken zijn in bruikleen gegeven door de Stichting Jean van Caloen, die de nalatenschap beheert van de Belgische aristocraat Van Caloen die in de eerste helft van de vorige eeuw een indrukwekkende kunstcollectie aanlegde. De tekeningen zijn gemaakt door kunstenaars uit de zestiende tot en met de twintigste eeuw, met name uit de Nederlanden, Italië en Frankrijk. De selectie van zeven bladen van de hand van onder anderen Michelangelo en Jacob Jordaens die het Groeningemuseum slechts zes dagen lang toont ter gelegenheid van de overdracht, vormt nog maar een topje van de ijsberg.

Onmiskenbare blikvanger is een tekening uit 1525-1530 door Michelangelo, alleen al vanwege de omvang van de faam van de kunstenaar en omdat het de enige Michelangelo-tekening is in een Belgische collectie. In zwart krijt heeft de tekenaar een vlotte schets gemaakt van de scène van het martelaarschap van de heilige Stephanus. Volgens de legende werd deze priester uit de vroeg-christelijke tijd door steniging om het leven gebracht. De knielende heilige is in deze tekening de meest uitgewerkte figuur; de mannen met stenen in hun opgeheven handen die hem omringen, zijn op een veel lossere manier neergezet.

Alle figuren zijn spiernaakt: opvallend voor de executie van een kerkelijke functionaris die in de beeldende kunst zo goed als altijd de kleding van een diaken draagt. Dat duidt erop dat het de kunstenaar hier ging om een eerste probeersel voor een compositie, niet om een gedetailleerde voorstudie. Dergelijke compositieschetsen, in dit geval ook nog eens voor een schilderij of reliëf dat niet meer bekend is, of zelfs nooit is uitgevoerd, zijn zeldzaam onder de overgeleverde tekeningen van Michelangelo.

Francoise Boucher, Jonge vrouw met kanten muts, Rood en zwart krijt, wit gehoogd. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen.

Foto Stichting Jean van Caloen

Johannes Stradanus, Mars. Pen in bruin, bruin gewassen, wit gehoogd +/- 1595. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen.

Foto Stichting Jean van Caloen

Francoise Boucher, Jonge vrouw met kanten muts, Rood en zwart krijt, wit gehoogd. Johannes Stradanus, Mars. Pen in bruin, bruin gewassen, wit gehoogd +/- 1595. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen.

Intiem portret

Heel anders van aard is een figuurstudie van een staande, naakte man in rood krijt door Cristoforo Roncalli (circa 1552-1626), een schilder die naar zijn geboorteplaats in Toscane ‘Il Pomarancio’ werd genoemd. De man is frontaal afgebeeld en komt, met een soort vaas in zijn handen, en zijn opgetrokken rechterbeen in sterk verkort, recht op de beschouwer af. Het lijkt erop dat het blad is gemaakt als studie voor een van de figurenrijke fresco’s waarmee Pomarancio palazzi in Rome opluisterde.

Een intiem portret getekend door de achttiende-eeuwse Franse schilder François Boucher toont een jonge vrouw ten halven lijve (circa 1730). Op haar wat mollige hoofd, waarvan het profiel is getekend, draagt ze een eenvoudige kanten muts. De voorstelling is zo gedetailleerd uitgewerkt en dusdanig subtiel uitgevoerd in rood en zwart krijt met hoogsels in wit, dat het in dit geval niet om een studie voor een schilderij lijkt te gaan maar om een kunstwerk op zichzelf.

Gevat in ongeveer vijftien centimeter hoge, ovale omlijstingen zijn twee uitbeeldingen van de antieke goden Apollo en Mars, elk gezeten op een wolk en met in de hand hun respectievelijke attributen, harp en zwaard. Beide gewassen pentekeningen in bruine inkt zijn omstreeks 1595 gemaakt door de uit Brugge afkomstige Jan van der Straet, beter bekend als Johannes Stradanus. De twee tekeningen zullen deel hebben uitgemaakt van een serie mythologische figuren, als voorbeeld voor een waarschijnlijk nooit uitgevoerde prentenreeks. Samen met vier tekeningen die Stradanus maakte van scènes uit het lijdensverhaal van Christus, vormen deze bladen een mooie aanvulling op de collectie van de Brugse musea, die zelf geen tekeningen maar wel prenten en een olieverfstudie door Stradanus bezitten.

Hermanus Fock, Duinlandschap met een tekenaar, Zwart krijt, gehoogd met wit krijt op lichtbruin papier. Langdurige bruikleen van Stichting Jean van Caloen.

Foto Jean van Caloen

Ook op andere manieren sluiten werken uit het bezit van de stichting bij aan de bestaande collectie. Tekeningen van zeventiende-eeuwse leden van de Antwerpse kunstenaarsfamilie Quellinus bijvoorbeeld, vinden er pendanten, en het schetsboek van de negentiende-eeuwse schilder van historische taferelen Henri Leys (1815-1869) vult de collectie grafiek aan die het museum in 2014 van deze kunstenaar verwierf. In de publiciteit rond de overdracht wordt nogal een punt gemaakt van dergelijke connecties, alsof er ergens een soort rechtvaardiging voor moet worden gevonden.

Bij Michelangelo maakt niemand zich daar ook maar een seconde druk om. Zelfs naar het uitzonderlijke feit dat zich van zijn hand al meer dan vijfhonderd jaar een marmeren Madonna met kind in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge bevindt, wordt niet verwezen.

Presentatie topwerken uit de collectie Stichting Jean van Caloen. T/m 22/5. Groeningemuseum Brugge.