Analyse

Schutter in Buffalo gelooft in de ‘omvolkingstheorie’, een breed gedeeld idee in de VS

Schietpartij De 18-jarige dader wilde toen hij zaterdag het vuur opende in een supermarkt in Buffalo zoveel mogelijk zwarte burgers doden. Voor zijn radicale opvattingen bestaan in de VS begrip en steun.

Zondag werd bij de supermarkt in Buffalo waar de dag daarvoor tien mensen waren doodgeschoten, een gebedsdienst gehouden.
Zondag werd bij de supermarkt in Buffalo waar de dag daarvoor tien mensen waren doodgeschoten, een gebedsdienst gehouden. Foto Brandon Watson / EPA

De schietpartij in Buffalo, New York, heeft weer eens een schril licht geworpen op het gewelddadig racisme in de Verenigde Staten – en op het lugubere gemak waarmee een jongen van achttien een vuurwapen kan kopen om tien mensen dood te schieten omwille van hun huidskleur.

Payton Gendron, de verdachte, had de supermarkt waar hij zijn slachtoffers maakte, zorgvuldig uitgekozen op de kans zoveel mogelijk zwarte burgers te kunnen doden. Hij nam zijn actie met de camera op en zond de beelden uit via het sociale platform Twitch. En hij zette kort voor zijn actie een manifest online waarin hij zijn bedoeling en motief kenbaar maakte – Amerikaanse media die er melding van maakten, baseren zich op mededelingen van politiebronnen. Hij zag het wereldwijd lage geboortecijfer van witte mensen als een „crisis”, schreef hij, en meende dat dit „uiteindelijk zal leiden tot de volledige etnische en culturele vervanging van de Europeanen”. Zaterdagmiddag schoot hij dertien mensen neer in de Tops Friendly supermarkt. Elf van hen waren zwarte burgers, tien mensen stierven.

In zijn manifest schrijft Gendron dat hij was „geradicaliseerd” tijdens de lockdown-maanden van de coronapandemie. Hij noemt zichzelf een fascist, een witte ultranationalist (white supremacist) en een antisemiet, en voelt zich naar eigen zeggen verwant aan Brenton Harrison Tarrant, die in 2019 in een moskee in Nieuw-Zeeland 51 mensen doodschoot. Ook die had een manifest geschreven, met de titel ‘De grote vervanging’.

Bij schietpartijen in een synagoge in Pittsburgh (2018) en in een supermarkt in El Paso (2019) bleken de daders eveneens te geloven in een complot waarbij immigranten expres worden ‘geïmporteerd’ om witte Amerikanen te vervangen.

Onderzoekers werken nabij de locatie van de schietpartij Foto Matt Rourke / AP

In gevechtstenue en een helm op

Gendron had uren naar Buffalo gereden, omdat hij had uitgezocht dat dit vanaf zijn woonplaats de dichtstbijzijnde stad was met zoveel Afrikaans-Amerikaanse inwoners. In gevechtstenue en met een helm op schoot hij gericht op zwarte klanten en personeel. Een beveiliger schoot op de schutter, maar die werd beschermd door zijn kogelwerende vest. Uiteindelijk wist de politie hem tot overgave te dwingen. Hij werd gearresteerd en is opgesloten zonder de mogelijkheid om op borgtocht vrij te komen.

Als Gendron radicaal is, dan is hij het toch in commissie. De populairste presentator van de populairste Amerikaanse tv-zender, Tucker Carlson van Fox News, heeft het regelmatig over de „omvolkingstheorie”, zoals het in het Nederlands in kringen van Forum voor Democratie wordt genoemd. Carlson beweert in zijn programma dat de Democratische Partij „huidige kiezers” wil vervangen door „gehoorzamere kiezers uit de Derde Wereld”. Of: „Demografische verandering is de sleutel tot de ambities van de Democratische Partij.”

Mensen omhelzen elkaar buiten de supermarkt Foto Joshua Bessex / AP

In die redenering is migratie een politiek instrument om meer kiezers te krijgen. De gedachtegang is gebaseerd op een statische opvatting van stemgedrag. De Democratische Partij heeft weliswaar een veel diverser electoraat dan de Republikeinse Partij, maar bij recente verkiezingen vanaf 2012 viel al een verschuiving waar te nemen onder bijvoorbeeld kiezers met een Latijns-Amerikaanse achtergrond. Ze prefereerden in 2020 nog altijd in ruime meerderheid de Democraat Joe Biden boven de Republikein Donald Trump, maar het gat was weer iets kleiner geworden.

De populaire Tucker Carlson spreekt op Fox News regelmatig over de ‘omvolkingstheorie’

Hoe gemankeerd de argumentatie ook is, een peiling liet deze maand zien dat een derde van de ondervraagden een consistente set van opvattingen koestert over de situatie van witte Amerikanen. Ruim een derde is van mening dat discriminatie tegen witte mensen een even ernstig probleem is geworden als discriminatie van zwarte Amerikanen en andere minderheden.

Op de stelling: ‘Zonder dat het aan hen ligt, verliezen witte Amerikanen economisch gezien invloed ten opzichte van andere etnische groepen’, antwoordt 31 procent: ‘(zeer) mee eens’. Op de stelling ‘Er is een groep mensen in dit land die probeert de alhier geboren Amerikanen te vervangen door migranten die het met hun standpunten eens zijn’, antwoordt 32 procent ‘(zeer) mee eens’, en 37 procent ‘(zeer) meer oneens’.

Deze peiling gaat heel specifiek in op de vervangingstheorie, maar andere peilingen en onderzoeken laten dezelfde sentimenten zien. Witte Amerikanen zeggen dat ze hun land niet meer herkennen, dat ze zich gediscrimineerd voelen. De zwarte Amerikaanse komiek Chris Rock had een snedig antwoord op het witte gejeremieer: „Als jullie telkens verliezen, wie zijn dan de winnaars? Wij zijn het niet.”

Critici wijten aanslag in El Paso aan Trumps anti-migratieretoriek

Geen toeval dat de ondervraagden die het sterkst in dergelijke samenzweringstheorieën zeggen te geloven, in overwegende mate stemmen op de Republikeinse Partij, 32 procent, tegenover 24 procent onder de Democratische kiezers.

Een man steekt een kaars aan bij een gedenkteken voor slachtoffers Foto Brendan McDermid / Reuters

‘Tucker Carlson heeft GELIJK’

Op de rechterflank van de Republikeinse Partij wordt de omvolkingstheorie omarmd. Afgevaardigde Matt Gaetz nam het op voor Tucker Carlson toen die werd aangesproken op zijn ‘vervanging’-opmerkingen. „Tucker Carlson heeft GELIJK.” Afgevaardigde Elise Stefanik schreef vorig jaar in een advertentie dat Democraten van plan waren „een pardon uit te vaardigen voor 11 miljoen illegale immigranten, waarmee het huidige electoraat wordt overlopen en een permanente linkse meerderheid in Washington wordt gecreëerd”.

De Republikeinse Partij is langzaam maar zeker doortrokken van het idee dat ze de exclusieve hoeder is van de belangen van de witte, christelijke Amerikaan – die zij meestal betitelen als ‘in de VS geboren’, om etnische aanduidingen te verdoezelen. Als presidentskandidaat in 2016 beloofde Donald Trump de evangelicals, orthodoxe christenen, vrijwel uitsluitend wit, dat zij „het land zouden regeren” als hij werd verkozen. Tegen zwarte Amerikanen zei hij: „Wat hebben jullie te verliezen?”