Opinie

Een premier die zich schaamt, komt in actie

Stephan Sanders

En dan nu het verschil tussen de schaamte van een televisiepersoonlijkheid en die van een premier. Johan Derksen, de voetbal- en wereldcommentator, vertelde ruim twee weken geleden in het programma Vandaag Inside dat hij als jongeman een kaars tussen de benen had gestopt van een bewusteloze vrouw. „Jeugdzonde”, stelde hij zelf als diagnose. „Als ik eraan terugdenk, je schaamt je kapot.” Interessante overgang van het persoonlijke ‘ik’ dat terugdenkt naar de ‘je’ die zich schaamt. Hier staat zoiets als: men zou zich in zo’n geval dienen te schamen.

En zo kapot zal Derksen niet zijn, want vanavond verschijnt hij alweer op de tv. Je komt in de verleiding de schaamte van Derksen als een stoplap te zien, een beleefdheidsfrase die even goed van pas kwam.

Afgelopen vrijdag was het premier Rutte die verklaarde: „Ik schaam mij diep”, toen als commentaar bij de overvolle asielzoekerscentra. In het aanmeldcentrum Ter Apel had een aantal asielzoekers wegens een tekort aan bedden zelfs een nacht buiten moeten slapen.

Een premier die zich zegt te schamen, open en bloot op televisie, zal daar consequenties aan moeten verbinden. Schamen gaat over sociaal falen, en als je een regeringsleider bent is dat falen nooit vrijblijvend, want je draagt de eindverantwoordelijkheid voor het kabinetsbeleid. Ik lees dat er per week zo’n tweeduizend Oekraïners in Nederland arriveren, om al te bekende redenen. En laat dat getal tweeduizend nu precies de maximale opvangcapaciteit zijn van centrum Ter Apel. Alles schuurt en wringt, overal heerst krapte. Rutte: „Je ziet dat de asielketen totaal overspannen is.”

Dat is merkwaardig geformuleerd, want als de premier het meent met zijn schaamte, dan ligt het aan de inspanningen van hem en zijn kabinet om die ‘overspannenheid van de keten’ te verminderen. De keten zelf doet zoiets niets.

De kortste en kernachtigste definitie van schaamte die ik ken, komt van de socioloog Joop Goudsblom, overleden in 2020: „Schaamte is sociale pijn.” Iemand blijft in gebreke, iemand voldoet niet aan de verwachtingen die de groep stelde, iemand ‘wil wel door de grond zakken’. De schaamtevolle mens verdwijnt het liefst uit beeld, en daarom is de combinatie ‘schaamte’ en ‘tv’ ook zo moeizaam. Geschminkt en wel, onder de felle tv-belichting, maakt de schaamte zijn opwachting, zonder ook maar één keer een hand voor eigen ogen te slaan, zoals kleine kinderen doen als ze er niet meer willen zijn.

Ik stel niet voor dat onze premier zich wegdenkt of wegtovert, maar wel dat hij als volwassen man alle inspanningen levert die nodig zijn – tot ‘overspannenheid’ aan toe.

Schaamte, niet als excuus, maar als wegwijzer voor een beter plan van aanpak.

Stephan Sanders schrijft elke maandag op deze plek een column.