Analyse

Wat wil Erdogan bereiken door toetreding van Finland en Zweden tot de NAVO tegen te houden?

NAVO Turkije verzet zich tegen noordelijke uitbreiding van het bondgenootschap. Wat denkt president Erdogan hiermee te winnen?

De Turkse president Tayyip Erdogan praat met de media na het vrijdaggebed in Istanbul. Erdogan tekent bezwaar aan tegen Finse en Zweedse toetreding tot de NAVO.
De Turkse president Tayyip Erdogan praat met de media na het vrijdaggebed in Istanbul. Erdogan tekent bezwaar aan tegen Finse en Zweedse toetreding tot de NAVO. Foto MURAT CETINMUHURDAR via Reuters

Turkije ligt dwars bij de toelating van Zweden en Finland tot de NAVO. De twee Noord-Europese landen besloten deze week een verzoek in te dienen om lid te worden van het bondgenootschap, in reactie op de Russische invasie van Oekraïne. Beide landen kondigden dit zondag al aan. Op maandag viel het formele besluit in Zweden en op dinsdag omarmde het Finse parlement de stap met een meerderheid van 188 stemmen en slechts 8 tegenstemmers.

Poetins Trojaanse paard

Turkse obstructie dreigt echter roet in het eten te gooien. Voor toetreding van nieuwe lidstaten is toestemming van alle bestaande NAVO-leden vereist. Maar na vrijdag al zijn bedenkingen over de toetreding te hebben uitgesproken, zei hij maandag dat Turkije er niet mee zal instemmen. Onderhandelen hierover zou geen zin hebben, zei Erdogan op een persconferentie. „Zweedse en Finse delegaties hoeven geen moeite te doen om naar Turkije te komen om ons te overtuigen.” Hierdoor dreigt het beeld te ontstaan van Turkije als Poetins Trojaanse paard.

Als reden noemde Erdogan de toetreding van aartsrivaal Griekenland tot de NAVO in 1952. Dat was volgens hem een grote fout. „We kennen de Griekse houding ten opzichte van Turkije, met rugdekking van de NAVO”, zei hij vrijdag. „Als Turkije willen we niet nog zo’n fout maken. Bovendien bieden de Scandinavische landen onderdak aan terroristische organisaties.”

Gülen-beweging

Erdogan vindt dat Zweden en Finland te welwillend staan tegenover de beweging van de islamitische geestelijke Fethullah Gülen, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de mislukte coup in Turkije, en de Koerdische terreurbeweging PKK. Beide landen hebben Gülenisten asiel verleend. Verder telt Zweden enkele Koerdische parlementariërs die sympathiseren met de PKK. Ook steunt de Zweedse regering de Syrische tak van de PKK en onderhoudt het contact met leiders van de groep.

Lees de meest actuele ontwikkelingen in het liveblog

In reactie op Erdogans opmerkingen maanden Zweden en Finland tot geduld. De Finse minister van Buitenlandse Zaken Pekka Haavisto drong erop aan het proces „stap voor stap” te doorlopen. En de Zweedse minister van Buitenlandse Zaken Ann Linde zei dat ze er alle vertrouwen in had dat het verzoek tot lidmaatschap van haar land unanieme steun zou krijgen van de NAVO-leden.

Ook de Amerikaanse regering wil geen overhaaste conclusies trekken. Karen Donfried, de hoogste Amerikaanse diplomaat voor Europa op het ministerie van Buitenlandse Zaken, zei vrijdag in een telefoongesprek met journalisten dat ze de Turkse positie probeert op te helderen.

Verouderde luchtmacht

Turkije wekt een „vreselijke indruk”, meent historicus Soner Cagaptay, directeur van het onderzoeksprogramma Turkije van de denktank Washington Institute for Near East Policy. „Iedereen zal vergeten waarom Turkije bezwaar heeft gemaakt en zal in plaats daarvan Ankara verwijten dat het ‘Ruslands bondgenoot in de NAVO’ is,” schreef hij op Twitter. „Ook bestaat het risico dat het positieve momentum dat Turkije sinds de oorlog in Oekraïne in de VS heeft opgebouwd wordt ondermijnd, en dat zelfs de aankoop van de F-16’s wordt ondergraven.”

Turkije wil veertig F-16’s kopen van het Amerikaanse bedrijf Lockheed Martin om zijn verouderde luchtmacht op peil te houden. De F-16’s zijn een alternatief voor de F-35, de nieuwe generatie straaljagers van de NAVO, waarvan Turkije er honderd wilde aanschaffen. Maar daar stak het Pentagon een stokje voor omdat Turkije het Russische raketsysteem S-400 had gekocht. Turkije won onlangs alsnog de steun van de Amerikaanse president Joe Biden voor de aankoop van de F-16’s. Maar het Congres aarzelt nog.

Volgens Cagaptay hadden Turkse diplomaten de NAVO beloofd dat de onenigheid over Finland en Zweden achter de schermen zou worden afgehandeld. Maar Erdogan trok daar met zijn uitspraken een streep doorheen, wellicht om concessies af te dwingen van beide landen.

Zo zou hij willen bereiken dat beide landen een eind maken aan het wapenembargo dat ze in 2019 afkondigden, in reactie op de Turkse interventie in Noord-Syrië. Of dat Zweden zijn steun aan de Syrische tak van de PKK staakt.

Interventie

Het is niet de eerste keer dat Turkije dwarsligt in NAVO-verband. In 2019 gebruikte Ankara zijn veto om een defensieplan voor Polen en de Baltische staten te blokkeren, in een poging steun af te dwingen voor zijn interventie in Noord-Syrië. Maar na de verkiezing van Biden staakte Turkije zijn verzet. Dit keer kan de schade voor Turkije echter groter zijn. Want de andere NAVO-leden zien Rusland als een existentiële bedreiging en het lidmaatschap van Zweden en Finland heeft de hoogste prioriteit.

Lees ook dit opiniestuk van de Zweedse ex-premier Karl Bildt over toetreding tot de NAVO
Dit artikel is op 17 mei geactualiseerd.