Opinie

Overheid, herneem je sturende en verdelende rol

Politiek Vervang neoliberalisme door vergaand overheidsingrijpen om burgers te behoeden voor schaarste en armoede, zegt .
De prijzen van huizen blijven almaar stijgen.
De prijzen van huizen blijven almaar stijgen. Foto Olivier Middendorp

Dit volgens Mark Rutte waanzinnig gave land kent als uitkomst van dertig jaar neoliberaal marktfetisjisme grote schaarste en armoede, en die worden, nu Nederland indirect in een oorlog verwikkeld is, vandaag zichtbaarder dan ooit. Dat komt niet door een natuurramp, maar door bewuste beleidskeuzes, waardoor een vermogende bovenlaag jarenlang gewillig met belastingontwijkingsconstructies bediend is, terwijl armlastige toeslagenouders een wraakzuchtige fiscus op hun dak kregen.

Voldoende voedsel, warmte en een woning vormen de meest basale levensbehoeften. Het laatste is door exploderende huren en huizenprijzen voor steeds grotere groepen onbereikbaar geworden. Mede door Poetins oorlog tegen Oekraïne is er sprake van grootschalige energiearmoede. En mogelijk merken we hier straks ook de gevolgen voor de broodprijs als de tarwe-export in elkaar klapt.

Dat vergt vergaand overheidsingrijpen om te voorkomen dat veel burgers in de misère belanden, terwijl een bovenlaag nergens last van heeft, omdat zij ook bij fors gestegen prijzen moeiteloos in haar meest onzinnige wensen kan blijven voorzien. Er is hier niet van daadwerkelijke marktwerking sprake, namelijk dat vraag en aanbod elkaar in evenwicht houden. Dat functioneert prima voor tv-toestellen: geen jarenlange wachtlijsten zoals in de DDR. Aan de vraag kan altijd worden voldaan, en de prijs staat in reëel verband met de productiekosten.

Pechhebbers

Waar grote schaarste ontstaat, gaat dat verband verloren. Dat is inmiddels bij wonen en energie het geval. Huizenprijzen staan los van bouwkosten, huren los van onderhoudskosten. Die zijn niet wezenlijk toegenomen. En gas is niet plots zoveel duurder omdat de lonen schrikbarend gestegen zijn. De prijs heeft steeds minder te maken met gemaakte bedrijfsuitgaven, en steeds meer met misbruik van de nood van pechhebbers die tegen elkaar worden uitgespeeld.

Huren zijn zo in de vrije sector tot absurde hoogte gestegen, beleggers kapen koopwoningen weg om die veel lucratiever te verhuren. Sleutelgeld is weer gebruikelijk geworden. Rijke particulieren hebben ontdekt dat als je een paar huizen koopt en dan verhuurt, je voldoende kunt vangen om met werken te stoppen. De écht hardwerkende modale Nederlander, waarvan sommige politici op verkiezingsmomenten zo gretig de mond vol hebben, staat in de kou. Soms letterlijk, want voor de energierekening geldt steeds vaker hetzelfde: onbetaalbaar.

Wat daarom nodig is, is niet een zoveelste editie van Rutte, maar een tweede Den Uyl. Die durfde op een vorig moment van schaarste – de oliecrisis van 1973 – in te grijpen, om te voorkomen dat benzine voor het armere deel van de bevolking onbetaalbaar werd omdat het rijkere deel alles opkoopt.

Bij de huidige oorlogssituatie in Europa hoort ook een vorm van ‘oorlogssocialisme’. Dat vergt preventief overheidsingrijpen en rantsoenering op basis van het principe van verdelende rechtvaardigheid. Dus de moed tot echte keuzes, wat dit kabinet steeds voor zich uitschuift. Wat zijn de basisbehoeften, die als eerste moeten worden veiliggesteld; wat is luxe, waaraan niet de basisbehoeften van anderen opgeofferd mogen worden?

Lees ook het interview van Floor Rusman met Merijn van Oudenampsen: De vrije markt stond in Nederland altijd al voorop

Concreet: vanwege het gastekort een verbod op terrasverwarming en andere flauwekul. Dat iedereen kan koken is belangrijker dan dat enkelen dankzij energieverslindende kassen ook ’s winters aardbeien kunnen eten. Bij olieschaarste: geen brandstof voor privévliegtuigen en megajachten, die ten behoeve van de privileges van weinigen de kerosine opslurpen waarvan anders velen kunnen profiteren. Ook bij de ‘vrije huursector’ ingrijpen in de fake-markt door huren te maximaliseren; toewijzing op basis van urgentie, niet op basis van corruptie, waardoor bepaalde bevolkingsgroepen steevast achter het net vissen.

Eigen houtje

Aan het eind van de negentiende eeuw, toen liberalen nog verstandige mensen waren, kwamen gas, water en spoor in overheidshanden, omdat zij als openbare nutsvoorzieningen werden beschouwd en er niet van een markt, maar van een monopolie sprake was. Concurrentie op het spoor? Treinen kunnen elkaar echt niet op eigen houtje inhalen, en als ik van Arnhem naar mijn tante in Ede wil, neem ik niet de trein naar Winterswijk omdat bij Arriva de service beter is.

Keuzevrijheid is een fictie wanneer elke burger in essentie hetzelfde wil. Niemand wil als drinkwater het afwaswater van de buren voor de halve prijs. En iedereen wil dezelfde elektriciteit, opdat zijn tv-toestel moeiteloos functioneert. Ik heb eens een martkwerkingsapologeet tijdens een verkiezingsdebat horen verklaren dat je eindelijk het energiebedrijf kon kiezen ‘dat bij je past’. Wel, het energiebedrijf dat bij mij past, is een bedrijf dat dag en nacht 220 volt wisselstroom levert. Zou er iemand zijn die dat niet het energiebedrijf vindt ‘dat bij hem past’? Dat het energiebedrijf ‘dat bij hem past’ een bedrijf is dat ’s ochtends 220 volt levert, ’s middags 110, en ’s avonds helemaal niets? Zo ja, verhuis naar Afghanistan: je wordt daar op je wenken bediend. Zo nee, dan is het onzin.

Onzin: dat geldt ook voor veel andere neoliberale aannames, en om die reden is het noodzakelijk dat de overheid na dertig jaar rampzalige absentie eindelijk op cruciale terreinen haar oude sturende en verdelende rol herneemt.