Reportage

‘Bevrijdingsdag’ vieren? Dat doen de Noren dit jaar zónder de Russen

Noors-Russische grens De Noren herdachten hun Bevrijdingsdag zondag alleen, zonder Russen. De vriendschap is veranderd in vijandschap.

Het Rode Leger-monument in Kirkenes, Noorwegen
Het Rode Leger-monument in Kirkenes, Noorwegen Foto Frank Westerman

Even voorbij de detectiepoortjes voor radioactieve stoffen, aan de Noorse kant van de grensovergang met Rusland, runt Ørjan Nilsen een souvenirshop. Hier, hoog binnen de Poolcirkel, zijn de handbeschilderde matrosjka’s met de beeltenis van Vladimir Poetin (75 euro) sinds de Russische invasie in Oekraïne onverkoopbaar. „Niemand wil ze nog”, zegt hij met een zuur lachje. „Ik zelf eigenlijk ook niet meer.” Waarom hij de Poetin-pop dan nog op de plank heeft staan? Nilsen draait de houten omhulsels een voor een open tot hij uitkomt bij het poppetje van Stalin. „Kijk”, zegt hij. „Poetins ware inborst.”

Het was zondag bevrijdingsdag in Noorwegen, een dag voordat Rusland deze maandag de Dag van de Overwinning viert. Normaal gesproken stellen Noorse en Russische gardisten zich dan op aan weerszijden van het standbeeld van een Rode Leger-soldaat, die eraan herinnert dat het vissersdorpje Kirkenes in 1944 door Sovjet-soldaten is bevrijd. Maar die vriendschappelijke sfeer is omgeslagen in vijandigheid.

Er valt momenteel niets te vieren; we zijn teruggeworpen in de tijd

Website Noors-Russische vriendschapsvereniging

Voor het eerst sinds de Koude Oorlog was de Russische delegatie niet welkom bij de traditioneel gezamenlijke kranslegging. „Er valt momenteel niets te vieren”, meldt de secretaris van de Noors-Russische vriendschapsvereniging op de website. „We zijn teruggeworpen in de tijd.”

In dit dorpje is de Koude Oorlogssfeer terug. Kirkenes ligt hemelsbreed achthonderd kilometer van Nova Zembla, waar de Sovjets ondergrondse kernproeven hielden. In de atoomschuilkelder onder de school is plaats voor drieduizend ingezetenen, en er is voedsel voor drie maanden.

Buiten in de smeltende sneeuwhopen staan gele en roodgroene grenspalen, Noorse tegenover Russische. Uitkijktorens zijn op de heuvels gezet, sensoren in de toendra. De plaatselijke VVV heeft excursies naar de grens geschrapt, maar minibuschauffeur Michael trekt zich daar niets van aan. „Geen rare handgebaren maken”, instrueert hij zijn gasten, terwijl hij wijst op de uivormige torens van een Russisch-orthodoxe kapel. „Zeker geen obscene.”

Niet meer als buren de grens over

Storskog/Boris Gleb, de enige grensovergang tussen Noorwegen en Rusland, is nagenoeg dicht. Van de Barentszzee tot aan Finland daalt in hoog tempo een nieuw IJzeren Gordijn neer. Sinds 1 mei wordt het vrachtverkeer over de weg geweerd; sinds 7 mei mogen Russische schepen niet meer aanmeren in Noorse havens. Noren en Russen met een ‘Grensbuurbewijs’ om binnen de grensregio vrij te kunnen oversteken, wíllen dat niet meer.

„Ik ben zo kwaad op Poetin dat ik mijn samovar heb weggedaan”, vertelt Anton Kalinin, een Russische biath-lon-at-leet (‘skiën en schieten’) met een duikschool in het Noorse Jarfjord, pal onder de wachttorens. „Te Russisch”, vond hij zijn waterkoker.

Hij was in januari nog in het Russische Moermansk, 220 kilometer verder, om zijn schoonmoeder te bezoeken en te tanken. „De sfeer was toen al aan het omslaan. Sommige van mijn Facebook-‘vrienden’ hebben een Z op hun auto gespoten. Ik heb de Oekraïense vlag aan mijn profielfoto toegevoegd.”

In zijn souvenirshop nabij de grensovergang reikt Ørjan Nilsen naar een Poetin-matrosjka. Foto Frank Westerman

Over land naar Moermansk reizen zou voor een Rus nog wel kunnen, maar zelfs met een toeristenvisum is dat voor anderen niet meer mogelijk. Er gaan wel vluchten heen, maar dan vanuit Dubai, Servië of Turkije.

Kalinin duikt naar koningskrab, hij heeft de aldoor foeterende tv-kok Gordon Ramsey op bezoek gehad en in maart nog bioloog Freek Vonk, maar nu demonstreert hij op zaterdagen voor het Russische consulaat in Kirkenes. Het is een geelgesausd gebouw dat lijkt op een kazerne, met roestbruine tralies voor de ramen.

Lees ook dit opiniestuk: Met Zweden en Finland bij de NAVO wordt Europa’s defensie sterker

Om confrontaties in het 3.500 zielen tellende Kirkenes te voorkomen heeft het gemeentebestuur op de Noorse bevrijdingsdag zwaaien met andere vlaggen dan de Noorse verboden. Aan de beide masten bij het Sovjet-bevrijdingsmonument zijn voor dag en dauw Noorse vlaggen gehesen. Toch heeft iemand een bosje rode anjers met een lint in de Russische driekleur aan de voet van de sokkel gelegd.

Duiker Kalinin, die serieus overweegt zijn Russische nationaliteit op te geven, vindt het ongehoord. „Dat mijn landgenoten zich niet kapot schamen.” Hij heeft een petitie ondertekend om de straatnaambordjes in het cyrillische letterschrift uit Kirkenes te verwijderen, „in ieder geval zolang Poetin aan de macht is”.

De logge kerk waar Kirkenes zijn naam aan dankt, staat aan de Kirkegata. Onder een afdakje hangt de aankondiging van de eerstvolgende eredienst, maar ook de poster van een aanstaand benefietconcert van een Johnny Cash-coverband. Het heeft een subtiele blauw-gele omlijsting. De opbrengst gaat naar Oekraïne.

Satelliet ziet steeds meer p. 3Oekraïne rouwt om afstaan -kernwapens p. 4-5 De vluchtelingencamping p. 9Rusland als kolonisator p. 12-13Opinie p. 18-19