Opinie

Hou hoger onderwijs voor ouderen in stand, Erasmus Universiteit!

Vanwege financiële problemen maakte de Erasmus Universiteit Rotterdam onlangs een einde aan het Hoger Onderwijs Voor Ouderen, schrijft . „Het is mijn stellige overtuiging dat er een opzet kan worden gevonden die wel werkt.”

Illustratie Rik van Schagen

In de tweede helft van de jaren tachtig is het idee van een universiteit van de derde levensfase (université du troisième age) uit Frankrijk naar Nederland komen overwaaien. Het gaat dan om hoger onderwijs voor personen – doorgaans ouderen – die om welke reden dan ook een inhaalslag willen maken en alsnog hun horizon willen verbreden.

Aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) kreeg het Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) zo’n dertig jaar geleden voet aan de grond. Met succes: vele duizenden cursisten hebben door de jaren heen colleges en cursussen uit een rijk geschakeerd aanbod gevolgd. Met veel genoegen, zo is uit evaluaties gebleken. Onderwerpen uit nagenoeg alle wetenschapsgebieden kwamen aan bod. Ter illustratie enkele cursustitels: De sociale mens: van ik naar wij, Nieuwste ontwikkelingen in de cardiologie, De geschiedenis van de Amerikaanse Indianen en De natuurwetenschap als ontdekkingsreis van de geest.

De cursussen werden gegeven in het Nederlands en vooropleidingseisen waren er niet. Hiermee kwam een onderwijsvorm tot stand met een nauwelijks geëvenaarde vorm van inclusie waarbij in één en hetzelfde leslokaal mensen met zeer verschillende achtergronden bijeen waren en met elkaar in contact kwamen. Het ging dus om een activiteit die een significante bijdrage leverde aan zaken waarvoor in het huidige maatschappelijke en politieke debat nadrukkelijk aandacht wordt gevraagd: waardig ouder worden en het tegengaan van eenzaamheid. Bovendien: minder draagkrachtige HOVO-cursisten konden een financieel beroep doen op de Stichting Vrienden van HOVO Rotterdam.

Verleden tijd! Althans, in Rotterdam: aan het aanbod van het HOVO is enkele maanden geleden met harde hand – nog tijdens het lopende academisch jaar – een einde gemaakt. Van de vele reacties die hierop zijn binnengekomen spat de teleurstelling af. Duizenden ouderen uit Rotterdam en omstreken gaan de mogelijkheid van een nieuw venster op mens en wereld missen.

Benadrukt moet worden dat het hierbij niet alleen gaat om de individuele cursist maar dat er een breder maatschappelijk belang speelt. Het vertrouwen in de wetenschap staat onder druk, de scheidslijn tussen waarheid en onwaarheid dreigt te vervagen, nepnieuws tiert welig. Zeker nu behoort het tot de maatschappelijke taak van de instellingen voor hoger onderwijs ertoe bij te dragen dat velen op solide wijze kennis kunnen nemen van de wetenschappelijke denkwijze en van de resultaten die deze voortbrengt.

Bij het ter ziele gaan van HOVO Rotterdam speelden financiële kwesties een rol. De betreffende activiteit was ingebed in Erasmus Academie, een private bv met het daarbij gebruikelijke winstoogmerk. Weliswaar gelieerd aan de Erasmus Universiteit, maar zonder directe zeggenschap van het college van bestuur.

Duizenden cursisten volgden door de jaren heen colleges uit een rijk geschakeerd aanbod

Deze opzet heeft in financieel opzicht niet goed gewerkt: het bleek niet mogelijk de begroting blijvend op orde te krijgen. Door de coronapandemie werden de financiële problemen acuut, en dit leidde tot de abrupte opheffing van HOVO Rotterdam. Opvallend is dat dit type onderwijs elders wel wordt gehandhaafd, zoals in Amsterdam (VU), Brabant, Groningen/Leeuwarden, Leiden en Utrecht. Bij al deze HOVO’s is gekozen voor een andere organisatiestructuur dan in Rotterdam.

Het college van bestuur van de Erasmus Universiteit stelt zich op het standpunt dat regelgeving van het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen (OCW) een barrière opwerpt tegen het handhaven van HOVO-Rotterdam in de huidige vorm. Uit een door OCW uitgevaardigde richtlijn zou zijn af te leiden dat een private activiteit van het Rotterdamse HOVO-type niet mag worden gefinancierd met publiek geld. Ook een ondersteuning van – per saldo – bescheiden omvang zou niet zijn toegestaan. Per saldo omdat bijvoorbeeld zaalhuur volledig wordt doorbelast, gezien de grote belangstelling voor de HOVO-cursussen een aanzienlijke kostenpost.

Eenieder mag zelf uitmaken hoe een dergelijke, aan de overheid toegeschreven, opstelling zich verhoudt tot wat er in de politiek gepredikt wordt over de plaats van de ouderen in de samenleving. Naar mijn mening zouden universiteitsbesturen zich er en bloc tegen dienen te verzetten.

Het is mijn stellige overtuiging dat ook in Rotterdam een opzet kan worden gevonden die wel ‘werkt’. Hierbij kan men denken aan de stichtingsvorm zoals die in Utrecht wordt gehanteerd. Maar ook aan een koppeling met de tegenwoordig sterk gepropageerde idee van ‘een leven lang leren’. Een denkbeeld dat ook terug lijkt te komen in het masterplan ‘Ouder & Wijzer’ van de gemeente Rotterdam.

Initiatieven voor een levensvatbare herstart van het HOVO-type onderwijs in Rotterdam worden op dit moment ontwikkeld. Het is te hopen dat de Erasmus Universiteit hierin de helpende hand zal bieden. Voor een universiteit die The Erasmian way hoog in het vaandel voert en creating positive societal impact als breed uitgemeten slogan heeft, is dat – om het ook maar in het Engels te zeggen – in feite een must.

Harm Bart is emeritus hoogleraar wiskunde aan de Erasmus Universiteit en was vroeger betrokken bij het HOVO in Rotterdam