Videovergaderen hindert de creativiteit

Psychologie Wie online vergadert heeft minder oog voor de omgeving. Dat hindert associaties, en dus de creativiteit van deelnemers.

Deelnemers aan videovergaderingen hebben een minder ‘brede’, associatieve blik.
Deelnemers aan videovergaderingen hebben een minder ‘brede’, associatieve blik. Foto Getty Images

Was Socrates minder vindingrijk geweest als hij had moeten zoomen met zijn gesprekspartners, in plaats van fysiek met hen aan de dis te liggen? Het Sympósion dat zijn pupil Plato schreef over zo’n met drank en ideeën overgoten festijn was dan een stuk minder interessant geweest. Misschien zelfs slaapverwekkend saai.

Uit Amerikaans onderzoek dat vorige week werd gepubliceerd in Nature blijkt dat teams die online vergaderen minder creatief zijn dan groepjes die fysiek bijeenkomen om te brainstormen. De nauwe focus op een scherm gaat volgens de onderzoekers ten koste van associatieve processen die nodig zijn voor innovatie en creativiteit.

Wetenschappers Melanie S. Brucks (Columbia University) en Jonathan Levav (Stanford), deden onderzoek in het laboratorium en in het veld. Eerst voerden ze een experiment uit met 602 proefpersonen in een lab. Later werd dat herhaald onder 1.490 werknemers van een telecombedrijf met vestigingen in Finland, Hongarije, India, Israël en Portugal. Beide keren moesten willekeurige duo’s nieuwe manieren verzinnen om bestaande producten te gebruiken, zoals een frisbee of noppenfolie (bubbeltjesplastic), een klassieke test van creativiteit.

Virtuele duo’s

De online teams slaagden daar steevast minder goed in dan duo’s die fysiek samenkwamen. In het laboratorium bedachten de virtuele duo’s in vijf minuten gemiddeld 14,7 ideeën (6,7 creatieve), de échte’ koppels 16,8 (en 7,9 creatieve). Als creatief golden voor een jury ideeën die innovatief of in elk geval nuttig zijn. Morsecode sturen via bubbeltjesplastic is creatiever dan het als babykleding gebruiken, aldus Brucks in The Guardian. De online teams waren wel even effectief als de fysieke in het kiezen van hun eigen beste idee.

Ook volgden de onderzoekers de oogbewegingen van deelnemers en toetsten ze na afloop hun geheugen. Ze stelden vast dat de online teams tijdens het overleg minder in het rond keken en zich achteraf minder wisten te herinneren van hun omgeving, inclusief ongebruikelijke objecten als de poster van een skelet of een schaal citroenen. Ook dat wijst op een verband tussen creativiteit en een ‘brede’, associatieve blik.

De verschillen zijn niet enorm, maar wel significant door het oprukken van online vergaderen tijdens de coronapandemie. Werknemers zijn gewend geraakt virtueel te werken en beraadslagen en werkgevers spelen daarop in. Ook na de coronamaatregelen is online overleg in veel bedrijven staande praktijk gebleven.

Onderling vertrouwen

Brucks en Levav onderzochten ook mogelijke andere verklaringen voor het verschil in creativiteit, zoals een daling van onderling vertrouwen in een online omgeving of de onmogelijkheid voor deelnemers aan Zoom-sessies oogcontact te maken. Voor het eerste vonden ze onvoldoende bewijs. Het tweede speelde volgens hen geen opvallende rol.

Het is niet het eerste onderzoek naar negatieve effecten van online vergaderen. Een studie van Zweeds-Amerikaanse wetenschappers naar online vergaderen wees vorig jaar uit dat vaak en lang online overleggen ‘Zoom-moeheid’ in de hand werkt. Vrouwen melden vaker daar last van te hebben dan mannen. De onderzoekers zagen een verband met de sterkere ‘spiegelangst’ (mirror anxiety) die vrouwen ervaren tijdens online-sessies, omdat ze voortdurend ook hun eigen gezicht zien. Ook introverte mensen en ouderen hadden meer last van Zoom-moeheid.

Deze onderzoekers hielden een flinke slag om de arm bij hun conclusies. Hun studie was gebaseerd op zelfrapportage van respondenten die zich voor het onderzoek hadden gemeld via mond-tot-mondreclame en publicaties over Zoom-moeheid.