Recensie

Recensie Beeldende kunst

Marokkaans modernisme: een potpourri van stijlen en verhalen

Tentoonstelling De tentoonstelling ‘Het andere verhaal’ van gastconservator Abdelkader Benali in het Cobramuseum geeft een veelzijdig beeld van de rijke Marokkaanse cultuur na de onafhankelijkheid in 1956.

Lalla Essaydi, ‘Harem Revisited #45’, 2013.
Lalla Essaydi, ‘Harem Revisited #45’, 2013. Foto Edwynn Houk Gallery, New York

Op bed ligt een vrouw. Ze is omgeven door rijk versierde, oosterse tapijten. Haar blik kruist de camera. In haar ogen ligt iets van trots. Haar huid is bedekt met kalligrafische tekens, terwijl kalligrafie in de Arabische cultuur eigenlijk alleen voorbehouden is aan mannen.

De foto Harem Revisited #45 van de Marokkaanse Lalla Essaydi doet denken aan oriëntalistische schilderijen van schilders als Delacroix en Ingres. Het beeld van een harem op een divan kennen we allemaal. Het is precies dat stereotype beeld wat Essaydi bekritiseert. De foto weerspiegelt hoe het Westen naar het Oosten kijkt, en omgekeerd.

Op de tentoonstelling Het andere verhaal zijn ruim honderd werken van hedendaagse Marokkaanse kunstenaars te zien. De onafhankelijkheid van Marokko in 1956 vormt het startpunt voor een periode die gastconservator Abdelkader Benali aanduidt als het Marokkaans modernisme.

Waar in het koloniaal verleden de traditionele Marokkaanse cultuur de kop in werd gedrukt door de Fransen en Spanjaarden, ontstond er met de onafhankelijkheid herwaardering voor de eigen cultuur. Anderzijds trokken juist vele kunstenaars na de onafhankelijkheid naar het Westen. Invloeden van modernistische kunststromingen, zoals de Cobra-beweging en het abstract-expressionisme, zijn te zien in de schilderijen van bijvoorbeeld Chaïbia Talal en Jilali Gharbaoui. Het is die combinatie van moderniteit en traditionele, Marokkaanse waarden die in Het andere verhaal wordt omschreven als Marokkaans modernisme. De recentere werken in de tentoonstelling reageren veelal op onze huidige samenleving, door onderwerpen aan te kaarten als genderongelijkheid, migratie en dekolonisatie.

Vrije uitingsvorm

Is het modernisme, een overkoepelende term die duidt op verschillende stromingen, wel in verband te brengen met een nationaliteit? Omgeving en cultuur beïnvloeden wellicht de keuzes van de kunstenaar wanneer het materiaal of onderwerp betreft, maar het modernisme reikt verder dan alleen het afgebeelde. Neem bijvoorbeeld de Cobra-beweging. Het ging de makers vooral om het bereiken van een vrije uitingsvorm, vaak geïnspireerd op de kindertijd. In die zin verschillen de schilderijen van de Marokkaanse Chaïbia Talal niet veel van de werken van bijvoorbeeld Corneille of Karel Appel. Het gaat bij deze werken niet direct om het afgebeelde maar om het gedachtegoed waarmee het afgebeelde is geschilderd.

Wanneer het de recentere groep Marokkaanse kunstenaars in de tentoonstelling betreft, is het misschien nog wel complexer om te spreken van Marokkaans modernisme. Door de globalisering komen we voortdurend in aanraking met verschillende culturen en spelen kunstenaars in op onderwerpen die ook over de grens relevant zijn.

Neem bijvoorbeeld het werk Van waar komt de wind? van Mounir Fatmi, dat juist over grenzen gaat. Fatmi projecteert een video op een muurvullende afbeelding van een fenomenale zonsondergang. Zo eentje die je direct met de advertenties van een reisbureau associeert. De daarop geprojecteerde video toont havens, vliegtuigen, en boten. Het zijn de mogelijke oversteekmiddelen voor migranten van Noord-Afrika naar Europa. Af en toe zwelt een requiem aan, wat de beelden een dramatische lading geeft. Van waar komt de wind? toont dat de zee een grensgebied is voor de één, een vakantieoord voor de ander. Die boodschap is helaas niet onbekend en daarmee is de video weinig verrassend. Aangrijpender is de persoonlijke brief die Fatmi in 2017 aan de Amerikaanse galeriehoudster Jane Lombard schreef. In deze brief zet Fatmi uiteen waarom hij niet bij zijn eigen tentoonstelling in de Verenigde Staten aanwezig kan zijn. Het had alles te maken met zijn Marokkaanse paspoort.

Mous Lamrabat, Moms see eveything, 2019.
Foto Mous Lamrabat
Mohamed Drissi, Sans titre, 1986.
Foto Musée Mohammed VI
Hassan Hajjaj, Imaan in Da Shop, 2020.
Foto Courtesy of the Artist, Imaan Hammam and Vanity Fair

Kleurrijke wereld

De foto’s van Sarah Amrani ademen verstilling. Het zijn serene, krachtige beelden die je een eenzaam gevoel geven. Twee benen achter een wapperende handdoek. Alsof die man of jongen daar voor altijd zal staan. Een vrouw gehuld in witte kleding. Je ziet alleen haar rug, daarop haar glanzende haren. Amrani fotografeerde een jong stel dat zich voorbereidt op hun huwelijk, zonder in te zoomen op hun emoties. Het is juist de afwezigheid van die emoties die de foto’s eenzaam maken. Naast verstilling zijn er ook veel werken die de chaotische, kleurrijke kanten van Marokko tonen. You can exist heet het werk van Mo Baala, waarin Baala op geheel eigen wijze een kleurrijke wereld met viltstiften tot leven brengt. Kamelen, uilen en dolfijnen schieten over het doek. In het werk Imaan in Da Shop van Hassan Hajjaj omlijsten knalgele blikjes een foto. Imaan Hammam, die op de foto poseert, verdwijnt met haar uitbundige kleding in een even zo levendige achtergrond. Model en omgeving zijn gelijkwaardig, lijkt Hajjaj te willen zeggen.

In Het andere verhaal wordt niet alleen aan de werken van de kunstenaars aandacht geschonken maar ook aan de verhalen daaromheen. De werken zijn soms kwetsbaar, dan weer vrolijk en af en toe ook wat geforceerd. Of je de uiteenlopende werken onder de term Marokkaans modernisme moet willen scharen valt te betwisten. Wel is duidelijk dat de diversiteit aan kunstenaars en hun verhalen gezamenlijk een veelzijdig beeld weten te schetsen van de rijke Marokkaanse cultuur.