Opinie

Volgens Poetin verdedigt Rusland zichzelf om te overleven. Maar wat is óns grote verhaal?

In Europa

De studiedienst van het Europees parlement heeft net een rapport uitgebracht onder de titel Future Shocks 2022. Russische expansiedrift, voedseltekorten, extreme weersomstandigheden, sociale ongelijkheid, exploderende energieprijzen – alles staat erin. Wat goed is: de helft van het rapport gaat over dingen die we in Europa kunnen doen om ons tegen die risico’s in te dekken. Als iets aantoont waar wij goed in zijn, is het dit rapport: problemen analyseren, in technische stukjes breken en die oplossen met zijn allen. Het duurt even, het is gecompliceerd, maar dan heb je ook wat. Europese gedegenheid, tweehonderd pagina’s lang.

Maar één aspect ontbreekt. Misschien wel het belangrijkste: de narrative, het achterliggende verhaal dat al die risico’s en crises verbindt. Waarom gebeurt dit allemaal, in zo’n sneltreinvaart dat we de ene klap amper verwerkt hebben of de volgende dient zich al aan? Omdat veel Europeanen de wereld niet meer begrijpen. Voor ons draait alles al decennialang grotendeels om welvaart, bruto binnenlands product en het welzijn van burgers. Emoties als identiteit, trots, vernedering of rancune vinden we minder belangrijk. En het heeft gewerkt. Zo wisten we de oorlogen te voorkomen die Europa vroeger ruïneerden. We leefden in voorspoed. Ons probleem is dat we de rest van de wereld langs dezelfde meetlat zijn gaan leggen. Daardoor zien we de risico’s wel, maar schatten we ze verkeerd in.

Neem onze relatie met Rusland. We dachten dat president Poetin geen grote oorlog tegen Oekraïne zou voeren, omdat dit duur en bloedig zou worden en Russen het niet zouden pikken. We dachten dat hij de gaskraan niet zou dichtdraaien, omdat de prijs voor Rusland hoger zou zijn dan voor ons. Tweemaal sloegen we de plank mis. Zeker, de oorlog ruïneert Rusland, maar Poetin is bereid die prijs te betalen om het Russische Rijk weer op te trekken. Zíjn narrative is dat het Westen Rusland, die grootse natie, kapot wil maken en daar Oekraïne voor gebruikt. In deze oorlog is Rusland dus slachtoffer. Het verdedigt zichzelf, om te overleven. Veel Russen geloven dit en zijn bereid er pijn voor te lijden.

Iets van dit slachtoffergedrag zien we ook bínnen Europa. Hongarije, dat zich altijd gepakt voelt. Marine Le Pen met haar omvolkingsangst, die zegt: Oekraïense vluchtelingen krijgen gratis huizen, maar wie zorgt er voor gewone Fransen? Geen wonder dat Le Pen en Orbán dik zijn met Poetin.

Maar de meeste Europeanen hebben zich door Poetins oorlog laten overrompelen. We zijn amper voorbereid. We hadden allang aan een sterke Europese defensie kunnen werken, aan een energie-unie. Dan waren we nu weerbaarder geweest. We hebben het nagelaten. We zagen de risico’s, maar schatten ze verkeerd in omdat we de krachtige slachtoffermythe erachter niet zagen. Dit maakt ons kwetsbaar. Poetin jaagt ons alle hoeken in. Ook wij krijgen pijn. Wie weet gaat het uiteindelijk ook om óns overleven.

Europa is met een enorme inhaalslag bezig. Alles gaat draaien om veiligheid, bescherming, defensie. We zullen veel meer samen moeten doen, ook financieel. Collectieve investeringen zullen nodig zijn, zoals tijdens de pandemie. Nu valuta als wapen worden ingezet, biedt de eurozone geopolitieke protectie. Onze naoorlogse manier van denken en doen – als postmoderne samenlevingen die draaien om welvaart en soft power – moet op de schop. Dat is moeilijk. Vooral in het federale (dus trage) Duitsland, waar Wandel durch Handel niet alleen een ‘manier van doen’ was, maar ook een identiteit vol trauma.

Als onze leiders willen dat burgers dit begrijpen, moeten zij eindelijk het grotere, verbindende verhaal vertellen. Ze moeten ons voorbereiden op prijsstijgingen, cyberellende, sociale offers, misschien wel erger. Mensen kunnen veel hebben en zetten zich graag in voor een hoger doel. Maar alleen als ze weten waar ze het voor doen.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.