Opinie

Poetins oorlog wordt grilliger en komt steeds dichterbij

Poetin draait aan de gaskraan, het Westen stuurt zwaar geschut. Het conflict wordt harder, ziet De NAVO wil naar een oorlogseconomie.

Wekenlang hield bondskanselier Olaf Scholz de levering van zware wapens aan Oekraïne tegen. „Ik doe er alles aan escalatie te voorkomen die tot een Derde Wereldoorlog leidt”, zei hij in het weekend in Der Spiegel. „Het mag niet tot een kernoorlog komen.”

Scholz hield geen stand. Wat zondag écht niet kon, kon dinsdag opeens wel: Duitsland levert 50 stuks oud Gepard- luchtdoelgeschut, verkondigde minister van Defensie Christine Lambrecht. Weliswaar niet de moderne tanks waar Kiev om vroeg, maar toch: serieus wapentuig. Lambrecht stond op de Amerikaanse luchtmachtbasis Ramstein. Haar Amerikaanse collega, Lloyd Austin, had er veertig landen bijeengeroepen om wapenleveranties aan Kiev te coördineren. Duitsland kon niet meer achterblijven. Naast Austin zat de Oekraïense minister van Defensie, Oleksi Reznikov, een man met een eindeloos boodschappenlijstje.

Lees ook: Gaat Rusland het ‘gaswapen’ tegen meer EU-landen inzetten?

De vergadering in de officiersmess op Ramstein was nauwelijks voorbij, of Gazprom draaide de gaskraan voor Polen en Bulgarije dicht. Het kon geen verrassing zijn: Rusland dreigde al weken dat steun aan Oekraïne en sancties voor Rusland niet onbestraft zullen blijven. Formeel hebben Polen en Bulgarije niet voldaan aan de nieuwe Russische eis dat „niet-bevriende landen” gas in roebels afrekenen. Polen is een van de meest uitgesproken bondgenoten van Kiev. Polen zegt dat het wel even vooruit kan. Bulgarije krijgt hulp van Griekenland. De vraag is: wie wordt het volgende mikpunt?

De inzet van het gaswapen is de eerste serieuze repercussie uit Moskou en weer een teken dat de oorlog nog maar ternauwernood binnen de grenzen van Oekraïne blijft. Uit Rusland zelf worden aanslagen, mysterieuze branden en een curieus zelfmoordgolfje onder oligarchen gemeld. In het kleine Moldavië, een land dat ook wel eens op het wensenlijstje van Poetin zou kunnen staan, is het al dagen onrustig.

Minder bedenkingen

Intussen verandert ook de houding van het Westen: de toon wordt scherper, de wapens worden groter en de doelstellingen worden ambitieuzer. De Amerikaan Austin wil Rusland zó verzwakken dat het geen gevaar voor zijn buurlanden meer kan zijn. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Liz Truss wil Rusland uit geheel Oekraïne verjagen. Washington en Londen zijn van de harde lijn en hebben traditioneel minder bedenkingen dan Berlijn.

Oorspronkelijk sprak het Westen slechts over steun voor de verdediging van een belaagd Oekraïne. De indringende pleidooien van president Zelensky hadden duidelijk gemaakt dat dit conflict het hele Westen aangaat. Bovendien bleek angstgegner Rusland minder goed dan gedacht. In de eerste aanvalsgolf vielen westerse militairen van de ene verbazing in de andere, vertelt een hoge NAVO-militair.

De toon wordt scherper, de wapens groter, de doelen ambitieuzer

Het Kremlin nam het besluit om in te vallen half januari, maar ging veel te snel tot actie over, waardoor eenheden niet wisten waar ze aan toe waren. Sommige eenheden openden de enveloppe met marsbevelen pas twee dagen voor de aanval op 24 februari. Moskou verkeek zich vervolgens op Kiev en raakte meteen in logistieke problemen. Er waren te veel fronten tegelijk. Rusland hield zich ook niet aan zijn eigen doctrine, die voorschrijft dat je cyberaanvallen, militaire actie en economische wapens gecoördineerd inzet. Russische militairen gebruikten bovendien het Oekraïense communicatienet: Oekraïne had zo de telefoonnummers van Russische generaals en kon ze gemakkelijk opsporen.

Poetin, redeneert men bij de NAVO, is geïsoleerd, omgeven door ja-knikkers en wordt slecht geïnformeerd. Het hielp de Russische krijgsmacht ook niet dat de Verenigde Staten aan Oekraïne doorgeven wat de Russische militairen van plan zijn. Rusland vuurde meteen in het begin van de invasie raketten af op Oekraïens luchtdoelgeschut, maar dat was vlak daarvoor verplaatst. Rusland heeft mede daardoor het luchtruim nog steeds niet onder controle. Het is, hoor je op het NAVO-hoofdkwartier, niet ondenkbaar dat Rusland verliest.

De wapenleveranties van het Westen gaan intussen hard. De leveringen zijn in acht weken tijd van small (geweren en helmen) via medium (antitankraketten) naar large (pantserhouwitsers, het zwaarste geschut van de Nederlandse landmacht) gegaan. De VS willen vanaf nu maandelijks overleg over wapens voor Oekraïne.

Oorspronkelijk werden vooral wapenvoorraden uit de Sovjet-tijd aangesproken. Daar is Oekraïne mee bekend. Maar die voorraden raken langzaam op. Militairen zien nu ook de westerse wapenvoorraad angstaanjagend snel slinken. De verdediging van het NAVO-grondgebied zélf mag immers niet vergeten worden, zeker nu niet. De enorme bezuinigingen op defensie van de afgelopen decennia breken het bondgenootschap nu op.

Inhaalslag

De vraag naar wapens en munitie is immens. NAVO-landen waren net begonnen met een inhaalslag hun krijgsmacht op te krikken, de oorlog verslindt materieel. De industrie kan de vraag niet aan. De prijzen van wapens stijgen al acht jaar. Het gaat zelfs zo hard dat NAVO-planners het liefst zouden zien dat Europa overschakelt op een oorlogseconomie. De overheid zou dan ingrijpen in de markt en afdwingen dat wapenproductie soms voorrang krijgt op civiele productie.

Lees ook: Toon tussen Rusland en het Westen verhardt

Op het hoofdkwartier vinden ze niet dat het Westen er te hard ingaat tegen Poetin. Ook bij een zachtere aanpak luisterde hij niet, redeneert men. Diplomatie kon het conflict niet voorkomen en is nu, voor zover bekend, vrijwel stilgevallen. Een bezoekje van ’s werelds hoogste diplomaat, VN-chef António Guterres, aan Moskou en Kiev leverde deze week niets op.

Met elke escalatie dringt de vraag zich op wanneer het Westen als oorlogspartij gezien wordt en hoe Rusland dan zal reageren. Het gedraal van Scholz was niet meer te verdedigen, maar als hij in Der Spiegel zegt dat het Westen zich op gevaarlijk onbekend terrein bevindt, is dat een waarschuwing om toch even bij stil te staan. „Voor deze situatie bestaat geen lesboek waarin je kunt opzoeken vanaf welk moment je gezien wordt als partij in de oorlog. Dat boek wordt elke dag opnieuw geschreven, voor ons ligt nog menige les in het verschiet.”

Redacteur geopolitiek Michel Kerres schrijft om de week over de kantelende wereldorde.