Recensie

Recensie Boeken

Levendige kinderverhalen over de diepe band tussen bomen en mensen

Kinderboek In een boek met een Duizend-en-een-nacht-achtige opzet verzamelde Margaretha van Andel sprookjes en legenden over bomen. Een boek dat naadloos aansluit bij de tijdgeest.

Illustratie uit Verhalen van de Fladdertak, 'De Onbeleefde Egeltjes'
Illustratie uit Verhalen van de Fladdertak, 'De Onbeleefde Egeltjes' Illustratie Marieke Nelissen

Praten met bomen? Tot voor kort was dit alleen voorbehouden aan een enkele spirituele prinses, of kinderen die in sprookjes geloven. Maar sinds Peter Wohlleben Het verborgen leven van bomen (2016) de wereld in stuurde en het ene na het andere (kinder)boek verschijnt waaruit blijkt dat bomen voelende wezens zijn, is dat aan het veranderen. Alleen al daarom zijn de ‘sprookjes, mythen en legenden over betoverde bomen en wonderlijke bossen’ die Margaretha van Andel in Verhalen van de Fladdertak verzamelde een schot in de roos: het fraaie boek met betoverende bos- en boomillustraties van Marieke Nelissen sluit naadloos aan bij de tijdgeest.

Tegelijkertijd – en dat onderscheidt deze sprookjesbundel van veel recente bomenboeken – tonen de volksverhalen juist dat de diepe band tussen mensen en bomen niets nieuws onder de zon is. Sinds mensenheugenis plukken we hun vruchten (zo vertelt het verhaal ‘Bojabi’), bouwen we bruggen en tempels met hun hout (‘De ziel van de wilg’), bewonderen we hun schoonheid (‘De hebberige samoerai’), vertellen wij ze onze (liefdes)geheimen (‘De beuk die alles zag’), en vertellen zij op hun beurt ons eindeloos veel levenslessen. Zoals het Deense hoogmoed-komt-voor-de-val-verhaal waarin een rij statige populieren een wilg laatdunkend wegzet als ‘familie van de ongewenste kant’, maar pijnlijk wordt terechtgewezen als de landheer zegt dat de populieren vervangen moeten worden door meer schaduwrijke wilgen, tot leedvermaak van een nabije eik: ‘hakkehakkehakke, weg met die stijve takke’.

Lees ook een (dubbel)recensie over De tovenaar van Oz die Margaretha van Andel bewerkte: Het kinderboek Pinokkio is nog altijd onweerstaanbaar (●●●●●)

Natuur en klimaat

De tijdloosheid van de sprookjes verbindt Van Andel, die eerder De tovenaar van Oz bewerkte, vernuftig met ons eenentwintigste-eeuwse perspectief op bomen en hun belang voor natuur en klimaat door ze te omlijsten met een eigentijds, geestig kaderverhaal dat de Biegeliaanse titel ‘De hakker en de fladdertak’ meekreeg. Daarin ontmoeten we een Nederlandse treurwilg die voor zijn leven vreest. De vrouw des huizes wil een nette tuin: ‘Tegels. Onderhoudsvrij. Geen gedoe’. De man des huizes alias ‘de haksnor’ is een boomspecialist en heeft als motto, ‘groot of klein,/ recht of krom,/ ik hak alles voor u om’. Alleen als ‘de fladdertak’ bewijst dat hij verhalen kan vertellen, zoals de zoon van het typisch Nederlandse stel beweert, wil ‘de haksnor’ hem behouden, want een pratende treurwilg, ‘daar zit handel in’. Via het wood wide web (het ondergrondse schimmelnetwerk van bomen) regelt de stokoude mammoetboom Generaal Sherman vanuit Californië vervolgens dat ‘de Ouden van alle landen’ hun mooiste verhaal naar de fladdertak sturen.

Ziel van de wilg

Die ‘Duizend-en-een-nacht’-achtige opzet is overtuigend uitgewerkt. Enige kritiekpuntje: niet in alle sprookjes speelt het bomenperspectief een even grote rol en is het soms raden naar Van Andels selectiecriteria. Maar dit doet niets af aan haar vertelkunst. Ze schrijft levendig en haar beeldspraak is goedgekozen. Zo geeft een oude eik een jonge berk die niet wil dat een pimpelmeesje al zijn knopjes oppeuzelt, ‘groot gelijk’, want ‘in je knoppen ligt je toekomst’ (uit het verhaal ‘Het ambitieuze berkje’). En als ‘de haksnor’ uiteindelijk begrijpt hoe de treurwilg zijn verhalen ontvangt, zegt hij, ‘dus eigenlijk staan jullie de hele dag een beetje met mekaar te zwammen?’ Ook alle bos- en boomgeluiden vangt ze knap in muzikale taal. Er zijn bomen die ‘suizen van verontwaardiging’. Andere ‘kreunen en zuchten’ onder de felle zon’. Terwijl bovengenoemde populieren uit ‘De ongewenste wilg’ ‘schande… ssschande… ssschande’ lispelen als een van hen zijn ongenoegen over de armetierige boom uit.

Illustratie uit Verhalen van de Fladdertak, ‘Het Behekste Woud Van Stribor’

Illustratie Marieke Nelissen

Behalve Van Andel dicht ook illustrator Marieke Nelissen de bomen treffend menselijke eigenschappen toe. Ze portretteert ‘De Ouden van alle landen’ met knoestige stammen die verweerde gezichten suggereren. En magisch-realistische illustraties als die van de imposante bosgeest in takkenvorm (‘De onbeleefde egeltjes’), of van de in boomschors gehulde vrouw die de sprankelende ziel van de wilg verbeeldt in het gelijknamige verhaal, doen je beseffen dat praten met bomen zo gek nog niet is en dat we ze net zo hard nodig hebben als de verhalen die we over ze vertellen.