Recensie

Recensie Podcast

Misinformatie weerleggen met keiharde wetenschap

Factcheckers Twee Amerikaanse podcasts laten luisteraars zien hoe moderne mythen tot stand komen. Ze zijn niet alleen doorwrocht, maar ook vermakelijk.

Het enige mooie aan tijden van misinformatie is dat ze een heilig vuur ontsteken in mensen die misleiding niet kunnen verdragen. Zoals de makers van de Amerikaanse podcastsScience VS en You’re Wrong About, gespecialiseerd in het ontzenuwen van populaire mythen. En dan niet van het kaliber ‘de Chinese Muur is vanuit de ruimte te zien’, maar complexe misinformatie over vaccins, de ‘satanic panic’ of transgender kinderen. Nu en dan afgewisseld met vrolijker vraagstukken, zoals: kunnen we dinosauriërs tot leven wekken? (Nee – maar we mogen wel hopen op de wolharige mammoet.)

Science VS duikt hierbij steevast zo diep mogelijk in de wetenschappelijke literatuur. Het publiceert bij elke aflevering zelfs een transcript met citaties. De aflevering over dino’s heeft bijvoorbeeld honderd bronvermeldingen, die over transgender tieners – waarover later meer – liefst 189. Klinkt als droge kost, maar de toegankelijke vertelstijl en voorliefde voor woordgrappen van presentator Wendy Zukerman voorkomen dat.

Al even doorwrocht én vermakelijk is You’re Wrong About, gespecialiseerd in misinformatie uit het verleden maar met diepe echo’s in het nu. Misinformatie (een parapluterm voor alle onjuiste en onbetrouwbare informatie, niet te verwarren met desinformatie: opzettelijk misleidende informatie) heeft namelijk een cyclisch karakter, laat presentator Sarah Marshall zien. Neem de antivaxbeweging, die in coronatijd nieuw leven kreeg.

Of de ‘satanic panic’ uit de jaren tachtig, toen ouders alarm sloegen over vermeend ritueel misbruik van hun kroost. Marshall vertelt dat kindermisbruik voor die tijd nauwelijks erkend werd. Toen de wijdverspreidheid ervan bleek, wees men naar satanisme: een verklaring die in zekere zin minder eng was dan de onbevattelijke werkelijkheid dat daders meestal familie zijn.

Joe Rogan factchecken

Ook deze verhalen zijn terug van nooit weggeweest. Het credo ‘believe the children’ is ingeruild voor ‘save the children’. Niet alleen radicale complotdenkers zijn daar gevoelig voor. Zo gaf de Tweede Kamer vorig jaar opdracht tot een onderzoek naar ‘georganiseerd sadistisch misbruik bij minderjarigen’, ondanks chronisch gebrek aan bewijs. You’re Wrong About waarschuwt voor de risico’s: talloze ‘satanisten’ belandden in de jaren tachtig onschuldig in de gevangenis.

Een verschil met toen is dat misinformatie zich dankzij online platforms sneller verspreidt. Onwillekeurig voorbeeld: The Joe Rogan Experience, de best beluisterde podcast ter wereld die in opspraak raakte vanwege een misleidende aflevering over coronavaccins. De kritiek was mede gericht op Spotify, waar Rogan een exclusieve deal mee heeft. Net als… Science VS.

Ongemakkelijk, vonden Zukerman en co. Ze besloten zich voorlopig exclusief te richten op het factchecken van Rogan, mede om Spotify ertoe te bewegen in te grijpen. Te beginnen met de aflevering over vaccins, waarvan Science VS knap laat zien hoe Rogans gast feiten en valsheden vermengt – wat misinformatie moeilijker te herkennen maakt.

Science VS hield ook Rogans afleveringen over transgender kinderen tegen het licht. Er worden drie aspecten behandeld, waaronder: klopt het dat kinderen steeds vaker trans worden omdat het ‘cool’ is? De materie blijkt complex, waardoor de aflevering niet helemaal uit de verf komt, maar duidelijk is dat dit specifieke idee sterk gebaseerd is op onbetrouwbare anekdotes.

Universele patronen

Zo gaat het vaak: anekdotes worden, als ze al kloppen, opgeblazen. Een van de bizarste afleveringen van You’re Wrong About gaat over ‘ebonics’, het verhaal uit 1997 dat Amerikaanse middelbare scholen hun leerlingen Afro-Amerikaans dialect leerden. De bron: één verkeerd begrepen taalplan van één school in de stad Oakland. Keurige media als The New York Times en CNN joegen de morele paniek aan (er verschenen dat jaar meer dan 2.500 nieuwsartikelen over ebonics). Opnieuw zien we een spiegeling in het heden, waarin ophef over Critical Race Theory, die Amerikaanse scholieren met anti-witheid zou indoctrineren, leidt tot talloze boekverboden.

Hoewel deze en andere onderwerpen erg aan de Amerikaanse context plakken, zijn de patronen achter misinformatie vrij universeel. Behalve de rol van (reguliere en sociale) media is er vaak sprake van een ‘waar rook is, is vuur’-effect, misleidende statistieken en aanjagers met een financieel of politiek belang. Zo bieden Science VS en You’re Wrong About een vorm van mediawijsheid die verder gaat dan domweg beter weten: ze leren je beter kijken.

Blijft de vraag in hoeverre techplatforms ons een handje willen helpen door misinformatie algoritmisch te temperen. De inspanningen van Science VS hebben in elk geval effect gehad: Spotify heeft aan wat knoppen gedraaid waardoor shows met misinformatie minder goed vindbaar zijn in de app. „It’s a start”, reageerde Zukerman. Als beloning zal de aflevering van volgende week de laatste over Rogan zijn.