Recensie

Recensie Beeldende kunst

Melanie Bonajo viert de vulva op de Biënnale van Venetië

Nederlands paviljoen Biënnale Zaterdag begint de Biënnale van Venetië. De Nederlandse kunstenaar Melanie Bonajo heeft in een barokke kerk in Venetië een oase gecreëerd waar het menselijk lichaam gevierd wordt.

In de film 'When the body says Yes' van Melanie Bonajo vertellen diverse gender-queer mensen openhartig over wat hun geslachtsdelen voor hen betekenen.
In de film 'When the body says Yes' van Melanie Bonajo vertellen diverse gender-queer mensen openhartig over wat hun geslachtsdelen voor hen betekenen. Foto Peter Tijhuis

Niet in het modernistische Rietveldpaviljoen, maar in het barokke kerkje Chiesetta della Misericordia is dit jaar de Nederlandse inzending van de Biënnale van Venetië te zien. En het moet meteen maar gezegd: dat is een verademing. Drie kilometer verwijderd van het drukke hoofdterrein van de Biënnale, in een rustig hoekje van de wijk Cannaregio, heeft kunstenaar Melanie Bonajo (Heerlen, 1978) een weldadige oase gecreëerd die helemaal in het teken staat van de viering van het menselijk lichaam.

Zonlicht valt binnen door de roosvensters die met regenboogkleuren zijn beplakt. De vloer is bezaaid met aan elkaar genaaide, bontgekleurde kussens die als een stroom lava bezit hebben genomen van de architectuur. Plof neer in dit softe rotslandschap en laaf je aan de videobeelden die op een groot scherm geprojecteerd worden. „Omarm je innerlijke luiaard”, zo nodigt Bonajo ons uit.

Gedurende veertig minuten komen in de film When the body says Yes diverse gender-queer mensen aan het woord – wit, zwart, non-binair, transgender – die openhartig vertellen wat hun geslachtsdelen voor hen betekenen. Zo begint een homoseksuele man over zijn moeilijke relatie met zijn besneden penis. Nog steeds neemt hij het zijn ouders kwalijk dat ze hem dit als klein jongetje hebben aangedaan, zonder zijn toestemming, omdat binnen hun religie „iedereen dat nu eenmaal deed”.

Dierlijke kudde

Onderwijl trekken op het scherm lichaamsdelen voorbij, gefilmd tijdens een ‘pleasure positive camp’ dat Bonajo eerder organiseerde. Schaamheuvels worden gedecoreerd met bloemblaadjes en kraaltjes – vier je vulva! Lichamen in alle maten en kleuren liggen op en tegen elkaar – harige armen naast gladde benen, tatoeages naast door brandwonden aangetaste huid. Soms zijn ze aan elkaar gebonden met plakband, niet voor seksueel plezier, maar om hun symbiose aan te geven. Samen vormen ze een haast dierlijke kudde. Zeker aan het eind van de film, als iedereen met olie besprenkeld is en als glibberige alen over elkaar glijdt, is de associatie met een groep luierende zeehonden snel gemaakt.

Foto Peter Tijhuis
Foto Peter Tijhuis
Foto’s Peter Tijhuis

Bonajo’s werk past zo in een lange traditie van feministische kunstenaars die het lichaam inzetten om seksisme aan de kaak te stellen en een groter zelfbewustzijn te creëren. In de jaren zeventig heette dat body art, nu sluit het aan bij de bredere maatschappelijke trend van body positivity. In tijden van toegenomen preutsheid is Bonajo’s bijdrage aan deze Biënnale vooral ook een gedurfd kunstwerk, dat zeker in deze katholieke omgeving nog wel wat ophef zal veroorzaken. De aankondigingsposter, waarop de achttien mensen uit de film lepeltje-lepeltje liggen in wat Bonajo ‘The Big Spoon’ noemt, werd al geweigerd door Facebook en Instagram. De gemeente Venetië adviseerde een alternatief beeld te gebruiken voor de posters in de stad. Dat is jammer, want met erotiek of seks heeft dit kunstwerk niets te maken, wel met sensualiteit en liefde.

Lees ook dit interview met Melanie Bonajo: ‘Ik ben katholiek maar ik ben een geboren ketter’

Het is te hopen dat Bonajo’s kunstwerk censuur bespaard blijft

Huidhonger

Bonajo’s werk roept ook herinneringen op aan de suikerzoete kleuren uit de video’s van Pipilotti Rist. Deze Zwitserse kunstenaar had tijdens de Biënnale van 2005 het lef om close-ups van meisjeslichamen te projecteren op het kerkplafond van de San Stae. Ook Rist had toen een ruimte gecreëerd waar alles zacht en knuffelbaar was, met zitzakken en zoete muziek. Die tentoonstelling werd al snel door het kerkbestuur gesloten, zogenaamd vanwege ‘technische redenen’. Want gespierde mannentorso’s op barokke plafonds mogen dan al eeuwen bewonderd worden, gefilmde naakte meisjes zijn nog steeds een brug te ver in katholiek Italië. Het is te hopen dat Bonajo’s kunstwerk deze censuur bespaard blijft.

Melanie Bonajo vertegenwoordigt Nederland op de Biënnale van Venetië. Dat betekent eindelijk weer eens een risico, schreef Hans den Hartog Jager in 2020

Natuurlijk kun je je afvragen of al die zelfontdekking en zelfexpressie niet wat egocentrisch overkomt in tijden van oorlog. Anderzijds: huidhonger is sinds corona een belangrijk onderwerp. Het menselijk lichaam heeft aanraking nodig om gezond te blijven. En ongevraagde betastingen zijn sinds #MeToo eindelijk een maatschappelijk thema. Ook daar gaat Bonajo’s kunstwerk over. Onder al het hippiegeluk zit wel degelijk een serieuze boodschap: je lichaam is van jou.

Bovenal heeft Bonajo met deze installatie weten los te breken uit het keurslijf van het nationale paviljoen. Buiten de gebaande paden heeft de kunstenaar een kunstwerk neergezet dat serieus vrolijk stemmend is en uitermate bevrijdend.