Reportage

In het vanouds Rusland-gezinde Bulgarije staan nu Nederlandse straaljagers gestationeerd

NAVO-verdediging In Bulgarije, vanouds Russisch-gezind, zijn nu Nederlandse straaljagers gestationeerd om de oostflank van de NAVO te versterken.

Nederlandse F-35’s worden ingezet vanaf de Bulgaarse vliegbasis.
Nederlandse F-35’s worden ingezet vanaf de Bulgaarse vliegbasis. Foto Media Centrum Defensie/Sgt1 Jan Dijkstra

Luitenant-generaal Dennis Luyt, commandant Luchtstrijdkrachten, is er duidelijk over. Op het platform van de militaire basis Graf Ignatievo in Bulgarije, tegen de achtergrond van besneeuwde bergen, begint hij zijn speech met een verwijzing naar Oekraïne. De Russische invasie dwingt NAVO-partners om de veiligheid van de oostelijke grenzen van de NAVO te bewaken, zegt Luyt. „We moeten bedenken dat, terwijl wij hier nu in vrijheid staan, de bevolking van Oekraïne lijdt onder grove Russische agressie. We zouden vandaag aan hen moeten denken.”

Luyt sprak donderdag op de luchtmachtbasis ten noorden van de stad Plovdiv bij het begin van een Nederlandse operatie. Tot eind mei bewaken vier F-35-straaljagers, in samenwerking met Bulgaarse MiG-29’s, het Bulgaarse luchtruim. De F-35, voorheen bekend als JSF, is nog maar net in gebruik genomen door de luchtmacht. De missie, waar honderd Nederlandse militairen bij betrokken zijn, is een voorschot op permanente NAVO-versterking van de oostflank: van Estland in het noorden tot Bulgarije in het zuiden. Reden is de Russische invasie van Oekraïne. ‘Oostflank’ staat nu hoog op de agenda van elk NAVO-beraad. In navolging van de Baltische landen en Polen worden in Hongarije, Slowakije, Roemenië en Bulgarije battlegroups gestationeerd. Begin juni, op een NAVO-top in Madrid, volgen gesprekken over permanente versterkingen aan de Europese oostgrens.

Lux et Libertas Lees ook dit commentaar over de NAVO en Oost-Europa

Bij de spreker die voorafging aan Luyt was daar echter niets over te horen. In de speech van admiraal Emil Eftimov, commandant van de Bulgaarse strijdkrachten, kwamen ‘Oekraïne’ en ‘Rusland’ niet voor. Eftimov benadrukte de samenwerking van Bulgarije met NAVO-partners op het gebied van luchtruimbewaking (air policing) sinds 2014 en liet de geopolitieke actualiteit achterwege. Ook in een gesprek met NRC formuleert hij omzichtig: „De missie is goed getimed, vooral vanwege Oekraïne.”

Het verschil tussen de twee toespraken is veelzeggend. Terwijl beide landen benadrukken hoe harmonieus de samenwerking rond de Nederlandse missie is, lopen de visies op de oorlog uiteen. Nederland is overtuigd van de schuld van Rusland en de noodzaak om Oekraïne te steunen. In Bulgarije, vanouds nauw verbonden met de Sovjet-Unie, is dat een stuk minder duidelijk. De houding tegenover Rusland is een politiek gevoelige kwestie.

Monument voor Sovjetleger

In hoofdstad Sofia is het zoeken naar een Oekraïense vlag of andere geel-blauwe uitingen. Zichtbare tekenen van solidariteit met het belaagde land, zoals in andere Europese steden, zijn er nauwelijks. Een peiling van Alpha Research, afgenomen vier dagen na de invasie, toont weliswaar een halvering van Poetins populariteit ten opzichte van vorig jaar, maar 32 procent van de bevolking denkt nog steeds positief over de Russische president.

In een park in het centrum staat het 45 meter hoge ‘Monument voor het leger van de Sovjet-Unie’, gebouwd in 1954 ter ere van de Sovjetsteun aan het verdrijven van nazi-Duitsland uit Bulgarije. Op de sokkel torenen drie figuren in stalinistische stijl: een Sovjetsoldaat temidden van een arbeider en een boerin met kind. Sinds de val van de Sovjet-Unie klinken pleidooien om het monument te verwijderen, tot nog toe vergeefs. De burgemeester van Sofia wil er nu alsnog werk van maken. Andere Sovjet-beelden zijn ondergebracht in een enigszins weggestopt museum met beeldentuin – waar het winkeltje mokken met Stalin erop verkoopt.

Zowel pro- als anti-Russische activisten gebruiken het Sovjetmonument als plek om samen te komen. Gevreesde botsingen tussen beide groepen na de invasie bleven uit. Afgezien van anti-Russische graffiti op de sokkel – de beroemde verwensing aan het adres van het inmiddels gezonken oorlogsschip – zijn er geen sporen van protest. Jongeren op BMX-fietsen halen stunts uit bij de reliëfs die in 2014, toen Rusland de Krim annexeerde, geel en blauw werden geverfd.

Corruptie en nepotisme

Het communistische erfgoed herinnert aan de tijd dat Bulgarije een loyale satellietstaat van de Sovjet-Unie was, met een leider die zijn land de ‘16de Sovjet-republiek’ wilde laten worden. De dertig jaar die volgden tonen „een zeer trage ontwikkeling richting democratie en welvaart”, zoals een journalist van het onafhankelijke weekblad Capital het formuleert. Bulgarije is het armste land van de Europese Unie.

Sinds eind 2021 is er hoop op verbetering, dankzij een nieuwe regering die wil breken met de politieke traditie van corruptie en nepotisme. De pro-Europese premier Kiril Petkov, een ondernemer met een verleden in Canada en een opleiding aan Harvard, zal daarvoor ingrijpende politieke en economische hervormingen moeten doorvoeren.

Petkovs coalitie van vier partijen is echter kwetsbaar, zeker wat de relatie met Rusland betreft. De Socialistische Partij heeft aangekondigd uit de regering te stappen als Bulgarije wapens schenkt aan Oekraïne. De minister van Defensie, de partijloze Stefan Yanev, moest begin maart opstappen nadat hij zich had beklaagd over media die schrijven over ‘oorlog’ in plaats van het Kremlin-eufemisme ‘speciale militaire operatie’. Eerder had hij zich al gekeerd tegen meer NAVO-militairen in Bulgarije en Roemenië. Petkov benoemde onmiddellijk de oud-ambassadeur bij de NAVO, Dragomir Zakov, als nieuwe minister van Defensie.

Eind maart gooide de Russische ambassadeur in Sofia olie op het vuur door in een interview op de Russische tv te zeggen dat de meerderheid van de Bulgaren niet achter het beleid van Petkov zou staan. Volgens haar willen de meeste Bulgaren dat hun land neutraal blijft. Petkov veroordeelde haar commentaar en haalde de Bulgaarse ambassadeur in Moskou terug voor overleg.

Tentenkamp van mariniers

Voor luitenant-generaal Luyt is het geen probleem dat Bulgarije een complexe relatie met Rusland heeft. „Ik wil er niet omheen draaien. Wat er in Oekraïne gebeurt is verschrikkelijk, en dat komt door Russische agressie. Dat de Bulgaren dat misschien anders zien, of anders formuleren, heeft voor onze inzet geen gevolgen. We zijn professioneel.”

Lees ook deze analyse over de NAVO en Oekraïne

Luyt prijst de ontvangst in Graf Ignatievo. „Wij zijn hier om te helpen, maar ze halen zich wel wat op de hals.” Dat de missie meer behelst dan alleen de vier vliegtuigen van het 322 Squadron uit Leeuwarden – twee voor de gezamenlijke vluchten, twee als reserve – blijkt bij een rondgang over de basis. Er zijn tenten gebouwd voor de F-35’s, tientallen containers en voertuigen zijn overgekomen. Naast zes vliegers zijn er mensen voor onderhoud, logistiek, brandweer.

Het Korps Mariniers zorgt met 35 man voor de veiligheid. In een hoek van de basis hebben ze hun tenten opgezet, compleet met PlayStation, fitnessapparatuur en harde muziek. Hun privételefoons moesten ze inleveren, vertelt troop commander Thomas, om het lekken van persoonlijke informatie en chantage te voorkomen. Iemand heeft al een aanbod gekregen om tegen betaling informatie over de F-35 te delen.

De inzet van het nieuwe gevechtsvliegtuig in Bulgarije is spannend, zeggen alle betrokkenen, omdat de luchtmacht nog bezig is met de omschakeling van F-16 naar F-35. Na het jarenlange voortraject van politieke besluitvorming en trainingen wordt het nu echt. Voor bijna 6 miljard euro kocht Nederland 46 F-35’s, waarvan er nu 18 geleverd zijn. Het toestel onderscheidt zich door de mogelijkheid om bijna onzichtbaar te kunnen zijn (stealth) en door veel informatie te verzamelen via sensoren.

De oorlog in Oekraïne heeft de inzet versneld, zelfs voorafgaand aan Bulgarije. Luyt: „Binnen de NAVO hadden we al besproken wat wij zouden kunnen bijdragen. Een paar uur na het begin van de invasie hingen we in de lucht.” Tot half maart hebben vier F-16’s en vier F-35’s gesurveilleerd boven Polen, met dagvluchten vanuit Volkel en Leeuwarden.

Jachtvlieger Pascal vloog daar ook, maar door de locatie voelt Bulgarije voor hem als de eerste echte inzet. Doel van de vluchten is waarschuwen: zodra het commandocentrum in Sofia een onbekend toestel signaleert dat het Bulgaarse luchtruim nadert, gaan de F-35’s de lucht in. Pascal: „Niet met het mes tussen de tanden. Ons doel is de-escaleren. Laten zien dat we er zijn, dat we hem zien. Dan draait-ie wel weg.”

De Nederlandse bijdrage aan versterking van de oostflank beperkt zich niet tot Bulgarije. Donderdag vertrok een eenheid van 150 militairen met Patriot-luchtverdediging voor een half jaar naar Slowakije. Het aantal militairen in Litouwen wordt uitgebreid. Gaat dat uitzenden van mensen en materieel niet ten koste van de veiligheid van Nederland? Luyt: „De NAVO is onze veiligheidsgarantie. De Nederlandse grens vind ik irrelevant. Onze echte grens ligt hier, in Oost-Europa.”