Reportage

Duitsland was dertig jaar lang vredesdronken

Vredesbeweging Na een lange lijdensweg zag Duitsland de nieuwe wereldorde vanaf 1990 bijzonder optimistisch tegemoet. De desillusie sinds de Russische inval in Oekraïne is bijzonder groot.

Bernd Seegers en Klaus Meinel, beiden 72, proberen op een binnenplaats in de Berlijnse wijk Schöneberg een oude vredesduif op te lappen. Samen met Laura von Wimmersperg (88, foto’s rechts) zijn zij de drijvende krachten achter de lokale afdeling van de vredesbeweging.
Bernd Seegers en Klaus Meinel, beiden 72, proberen op een binnenplaats in de Berlijnse wijk Schöneberg een oude vredesduif op te lappen. Samen met Laura von Wimmersperg (88, foto’s rechts) zijn zij de drijvende krachten achter de lokale afdeling van de vredesbeweging. Foto’s Gordon Welters

De duif maakte zijn debuut in 1981 bij de demonstratie in Bonn tegen de kernraketten van de NAVO. Driehonderdduizend mensen gingen die dag de straat op. Sindsdien is de duif rondgedragen op demonstraties tegen de Joegoslavië-oorlogen en de Irak-oorlog en voor vrede in het algemeen. Nu is het beest van papier-maché, één meter twintig hoog, wat haveloos, bij de staart is de verf afgebladderd, hij wankelt op zijn onderstel.

Bernd Seegers en Klaus Meinel proberen op een grauwe aprilmiddag op een binnenplaats in de Berlijnse wijk Schöneberg de vogel op te lappen. Boven hun hoofden koeren drie buurjongens met sigaretten giechelend uit het raam.

De vresdesduif moet weer in actie komen. Sinds bondskanselier Olaf Scholz (SPD) enkele dagen na de Russische inval in Oekraïne een omwenteling verkondigde in het buitenland- en veiligheidsbeleid, een ‘Zeitenwende’ waar een eenmalige investering van 100 miljard euro in defensie bij hoort, ziet de Duitse vredesbeweging uit naar de zaterdag voor Pasen, waarop traditioneel de grootste optocht voor de vrede plaatsvindt. ‘Frieden schaffen ohne waffen’ – ‘vrede bewerkstelligen zonder wapens’ – is van oudsher een van de motto’s.

Seegers en Meinel, beiden 72, en Laura von Wimmersperg (88) zijn nog altijd drijvende krachten achter de lokale afdeling van de vredesbeweging. Von Wimmersperg klopt het beest liefkozend op zijn flank. „Na de val van de Muur dacht iedereen dat de vrede een voldongen feit was. De vele collectieven uit de jaren tachtig hebben zich opgeheven, we zijn met steeds minder”, zegt Von Wimmersperg. Ze zijn alle drie nog vitaal genoeg, maar hun idealen lijken uit een andere tijd.

‘Frieden schaffen ohne Waffen’ was tot 27 februari ook min of meer het devies van opeenvolgende Duitse regeringen, ook in het regeerakkoord van Scholz van afgelopen december wordt nog voor mondiale ontwapening gepleit. Na de Duitse eenwording werd ruim twee decennia lang bezuinigd op defensie; het Duitse leger werd hoofdzakelijk ingezet als hulporganisatie in rampgebieden. Er werd berekenend gesproken van het vredesdividend – dankzij het einde van de Koude Oorlog konden de investeringen die voorheen in de flink bewapende Duitse Bundeswehr gingen, nu in onderwijs of zorg worden gestopt. Ook vrede voor Oekraïne dacht Duitsland de afgelopen jaren te bevorderen door – ondanks herhaalde verzoeken uit Kiev – géén wapens te leveren: dat zou Moskou maar bruuskeren, was de redenering.

Hartje

Die weerzin tegen bewapening, en het hooggestemde ideaal om uitsluitend door diplomatie de vrede te bewaren, moest in Berlijn met de Russische inval in Oekraïne van de ene dag op de andere worden overwonnen. De zaterdag na begin van de oorlog besloot Duitsland wapens te leveren aan Kiev, in eerste instantie duizend antitankwapens en vijfhonderd Stinger-raketten. Ook het eigen wapenarsenaal moet worden uitgebreid.

De nieuwe bewapening raakt aan een pijler onder het Duitse zelfbeeld. „We moeten plotsklaps iets doen wat we niet wilden. In Duitsland is de ontgoocheling enorm”, zegt Wolfgang Thierse, SPD-coryfee en oud-president van de Bondsdag. Thierse schreef begin april een essay over de ambivalentie van het Duitse pacifisme in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. „Ik voelde altijd affiniteit met de vredesbeweging. Daarom raakt het me zo als ik zie dat nu in optochten dezelfde slogans worden gebruikt als in de jaren tachtig: ‘Soldaten zijn moordenaars’ of ‘Stel je voor er is oorlog en niemand gaat erheen?’. In de oren van Oekraïners moet dat ongelofelijk cynisch klinken”, briest Thierse door de telefoon.

In een ruim appartement waar ze al vijftig jaar woont zet Von Wimmersperg koffie voor haar gasten. Op een krijtbord in haar keuken staat onder een boodschappenlijst – peper, macaroni, koffie – „Liebe” , „Frieden”, met een hartje en een peaceteken. Er is veel verdeeldheid binnen de beweging, zegt Von Wimmersperg, ook de laatste weken zijn er na verhitte bijeenkomsten, waar journalisten niet welkom waren, mensen weggegaan. De bezwaren van de weglopers: voor sommige vredesactivisten zijn nog altijd de VS en de NAVO de vijand, sentimenten uit de tijd dat werd gedemonstreerd tegen de Vietnamoorlog en tegen de kernraketten. Ook het drietal in Schöneberg legt de schuld van de oorlog niet zozeer bij Poetin, maar bij het Westen.

Von Wimmersperg spreekt van de enorme Duitse „historische schuld” tegenover Rusland, en noemt de 27 miljoen slachtoffers die tijdens WO II vielen in de Sovjet-Unie. „En in 2015 stonden we weer 150 kilometer voor Leningrad”, zegt Von Wimmersperg verontwaardigd, doelend op de stationering van 5.000 extra NAVO-militairen in de Baltische staten. Ze is lid van partij Die Linke, de slinkende partij waar de vredesbeweging het meest mee vervlochten is. „Er is in Rusland enorme angst voor opnieuw een oorlog met het Westen”, constateert ze, en het mag dus geen wonder heten dat Rusland het offensief koos. Anno 2022 koert de vredesduif kennelijk vooral voor Poetin.

‘Wapengekletter’

De argumentatie van Von Wimmersperg mag extreem klinken – ook bij het Duitse politieke establishment zijn zulke vergoelijkende redeneringen ingeburgerd. Bondspresident Frank-Walter Steinmeier verdedigde vorig jaar nog de omstreden gaspijpleiding Nord Stream 2 met verwijzing naar de miljoenen slachtoffers die Duitsland maakte in de Sovjet-Unie. Probleem met dat argument is dat de slachtoffers juist ook in landen als Oekraïne vielen. Als minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Merkel-III omschreef Steinmeier de NAVO-manoeuvres in Oost-Europa in 2016 als „wapengekletter”. Vorige week noemde Steinmeier het vasthouden aan Nord Stream 2 „duidelijk fout”, en erkende hij zich in Poetin te hebben vergist.

Voor Kiev kwamen Steinmeiers nieuwe inzichten te laat: dinsdag werd duidelijk dat Steinmeier op woensdag met zijn collega’s uit Polen en de Baltische staten naar Kiev had willen reizen om solidariteit te tonen. Dinsdagmiddag kwam uit Kiev het signaal dat Steinmeier, om zijn vroegere standpunten, niet welkom is in Oekraïne.

Lees ook dit artikel over de Duitse zelfkritiek over Rusland-politiek van de afgelopen jaren: Duits ongemak over ‘naïeve’ gasdeals met Rusland

Een ander gangbaar argument van de vredesbeweging, en ook van het drietal in Schöneberg, is dat wapenleveranties aan Oekraïne de oorlog langer zullen laten duren en het leed van de Oekraïners alleen maar zullen vergroten. Dan liever het land opgeven. Opmerkelijk genoeg was dat ook de aanvankelijke redenering van de liberale minister van Financiën Christian Lindner (FDP), kort na begin van de oorlog, volgens de uitgesproken Oekraïense ambassadeur in Berlijn Andri Melnyk. Aan de Frankfurter Allgemeine Zeitung vertelde Melnyk dat Lindner op de dag van de Russische inval met een beleefde glimlach meedeelde dat wapenleveranties geen zin zouden hebben, omdat Oekraïne toch geen kans zou hebben. „Jullie hebben nog maar een paar uur”, zou Lindner volgens Melnyk hebben gezegd.

Tanks

Drie dagen na het begin van de oorlog zegde Duitsland toch toe wapens te leveren. Eind maart zei minister van Defensie Christine Lambrecht (SPD) dat Duitsland inmiddels de op twee na grootste wapenleverancier aan Oekraïne is. Volgens ambassadeur Melnyk zouden de Oekraïners dat wel willen, maar is de coalitie van Scholz daar mijlenver van verwijderd. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky noemde Duitsland zondag in krant Die Welt, gevraagd naar wapenleveranties, nog altijd „terughoudend en koel”.

Een verzoek om Marder-tanks werd afgelopen weekend door minister Lambrecht afgewezen. De Duitse wapenfabrikant Rheinmetall had gezegd op termijn honderd van die tanks te kunnen leveren, zij het pas over een paar maanden; het idee was dat het Duitse leger zijn eigen Marder-tanks eerst aan Oekraïne zou geven en vervolgens die van Rheinmetall zou overnemen. Lambrecht achtte het plan onuitvoerbaar omdat het Duitse leger niet zonder die tanks zou kunnen, al is het maar voor even.

Door de beslissingen van Lambrecht piept en kraakt het in de coalitie: de Groenen en de FDP willen zwaardere wapens leveren aan Oekraïne; kanselier Scholz en zijn SPD lijken dat tegen te houden.

Emoties

Volgens verschillende peilingen is een ruime meerderheid van de Duitsers voor de investeringen in defensie (55 procent volgens YouGov, 74 procent volgens Civey). Uit een recente peiling spreekt ook dat 45 procent van de Duitsers vindt dat het land meer zou kunnen doen voor Oekraïne, bijvoorbeeld een gasembargo of meer wapenleveranties. Voor de Russische invasie was volgens bureau Ipsos slechts 15 procent voor wapenleveranties aan Oekraïne.

Here: Bernd Seegers (72, right) and Klaus Meinel (72, left).

For a story by Nynke van Verschuer.

? Gordon Welters
phone +49-170-8346683
e-mail: mail@gordonwelters.com
http://www.gordonwelters.com

De stemming is snel gedraaid, maar nog niet overal hebben de posities zich uitgekristalliseerd. „De emoties zijn soms ingewikkeld”, denkt Thierse, „je kunt intellectuele inzichten hebben, maar de buik rebelleert nog tegen die inzichten”.

Met name voor de oudere generatie betekent de oorlog een kanteling van een wereldbeeld. De vicevoorzitter van de liberalen, Wolfgang Kubicki (FDP) zei onlangs dat Duitsland dertig jaar „vredesdronken” was. „Mijn vijftig jaar oude politieke agenda is in lucht opgelost. Dat is op je zeventigste niet zo makkelijk. Dat moet je maar eens zien te verwerken,” zei Kubicki in weekblad Der Spiegel.

„Ik denk dat er geen samenleving is die na 1990 zo optimistisch en idealistisch de nieuwe wereldorde tegemoet zag als Duitsland. En die nieuwe orde was misschien al een tijdje aan het afbrokkelen, met deze oorlog is ze helemaal voorbij”, zegt Rusland-deskundige Janis Kluge in een gesprek.

Die opvatting deelt ook Thierse: „Ons geluk in de jaren negentig was zo groot: na de twee oorlogen waar Duitsland schuld aan had, na de deling van Duitsland, na een eindeloze lijdensweg hadden we de mogelijkheid te leven in een vreedzaam Europa. We waren omsingeld door vrienden. Het was geen illusie, er waren gegronde redenen om te denken dat we een continent van de vrede konden worden. Het geluk van de Duitsers was enorm – en daarom is de verbittering nu des te groter.”