De Speld Theater.

Foto Raymond van Olphen

Interview

De Speld maakt theater met een moordlustig algoritme

Satire Satirisch nieuwsplatform De Speld gaat dinsdag in première met een theatershow, mede ‘geschreven’ door het algoritme GPT-3. „De acteurs worden op sleeptouw genomen door het algoritme.”

Laatst zag Jochem van den Berg voor het eerst hoe het publiek van De Speld er in levenden lijve uitziet. Tot dat moment waren het voornamelijk „cijfertjes op een dashboard” geweest, nu waren de cijfertjes mensen en zat hij ertussen tijdens de De Speld-theatershow in De Kleine Komedie in Amsterdam. „Ze zagen er allemaal heel goed uit.”

Van den Berg is hoofdredacteur van het satirische nieuwsplatform De Speld en instigator van de gelijknamige theatershow die tot de zomer door het land reist. De officiële aftrap is op 12 april in Utrecht. Al te nerveus over de reacties is Van den Berg nog niet: „We gaan merken hoe gevoelig ik voor de reacties ben als de snoeiharde recensies binnenrollen.”

De Speld werd bekend met snelle satire, bondige stukjes waarbij een suggestieve kop een hoofdingrediënt vormt. Het doel van de theatershow was om zonder de geest van De Speld te verliezen een uitstap te maken naar wat langere bogen en wat meer verdieping, vertelt Van den Berg. „Met alle gevolgen van dien.” Die gevolgen waren er, Van den Berg spreekt van een ‘lang en leerzaam’ proces: „Ik ben er nu een jaar of drie mee bezig, voor mij een absurd lange periode. Ik ben gewend om ’s ochtends iets te bedenken en het ’s middags de wereld in te sturen.”

Vluchtige consumptie

Waar de stukjes van De Speld mede een reactie zijn op een medialandschap waarin vluchtige nieuwsconsumptie troef is, leek het Van den Berg niet zo interessant om dit concept direct te vertalen naar het theater. „Mediakritiek is al geruime tijd alomtegenwoordig, niet in de laatste plaats bij De Speld. Daarom werd bedacht dat het beter was om te proberen de geest van De Speld naar het toneel te vertalen. Het uitgangspunt voor de voorstelling werd ‘betrouwbaar nieuws van morgen’, als variatie op het De Speld-motto ‘betrouwbaar nieuws van vandaag’. De research van het in 2019 verschenen boek De toekomst: het boek werd gebruikt om op verder te borduren.

Leopold Witte (bekend van Orkater en als lid van De Verleiders, red.) werd aangetrokken als regisseur en Van den Berg stortte zich met een groepje medeschrijvers op het schrijfproces. „We werden aangemoedigd om eerst een verhaal te schrijven, dan zouden de grappen en satire vanzelf komen. Het kostte ons de grootste moeite om een plot te schrijven.” Toen het af was volgde een lezing met de acteurs: „Het bleef lang stil en toen zei een van de acteurs: waarom heb je nou een verhaal geschreven? Het vervelende was dat ik wist dat hij gelijk had.”

Het idee van een voorstelling over de toekomst bleef intact, maar het uitgeschreven plot verdween in de prullenbak. Intussen was Van den Berg aan het ‘klooien’ geslagen met het algoritme GPT-3, een enorm taalbestand dat in staat is fictie en zelfs poëzie te genereren. Het idee ontstond om de voorstelling mede te laten schrijven door het algoritme. Het algoritme de hele voorstelling laten schrijven werd lastig gezien haar bloeddorstige inborst: „Soms komen er briljante dingen uit, maar het wordt ook al erg snel moordlustig omdat dat algoritme te veel misdaadnieuws heeft gelezen.” Uiteindelijk werd bedacht om GPT-3 de hoofdlijnen van de scènes te laten schrijven, het werd de dramaturgische kapstok van de voorstelling. Vervolgens gingen de schrijvers van De Speld met deze basis verder en werd er daarnaast ook nog veel op de vloer veranderd door de acteurs. Van den Berg: „Het is toch Nederlandse theatercultuur hè, dan is de tekst nooit heilig.”

Vrouwelijk zaad

Het resulteerde in honderden scènes en sketches over een wereld van morgen die nu nog in de steigers staat. Steigers die wellicht nooit af gaan komen ook, maar wel te zien zijn in ‘de meest betrouwbare voorstelling ooit’. Dus zien we een scène over vrouwelijk zaad, mannen zijn hier overbodig geworden bij het produceren van nageslacht. Ook heeft de rijksoverheid een nieuw ‘Ministerie van Zekerheid’ opgetuigd. Per avond bepaalt het algoritme welke van de honderden scènes de acteurs moeten spelen, vertelt Van den Berg. „De acteurs worden op sleeptouw genomen door het algoritme.”

Van den Berg is blij met het eindresultaat: „We wilden het publiek enerzijds herkenbare De Speld-elementen geven, maar ook een originele en gedurfde voorstelling waar je wat langer over moet nadenken en die tegelijkertijd vermaakt. We zijn lang door de modder gegaan over hoe we dit moesten doen, maar in het eindresultaat zie ik alle uitgangspunten terug.” En vond hij de gedeeltelijke uitbesteding van het schrijfproces aan een algoritme een aanrader? „Als je wil schrijven met een soort geniale gek zonder wereldbeeld of moraal kan ik het van harte aanbevelen.”