Jonathan Haidt in 2021.

Foto Daniel Hambury/ANP

Interview

‘We verkeren in een grote culturele verwarring’

Jonathan Haidt Samen met een collega schreef sociaal-psycholoog Haidt over de schadelijke effecten van politiek-correcte mores op Amerikaanse universiteitscampussen. „We zeggen in ons boek niet dat linkse mensen ziek zijn.”

Nee! Alwéér een boek tegen alles wat woke is? Weten we nu nog steeds niet wat er mis is met dat linkser-dan-linkse denken, dat morele zuiverheid plaatst boven politieke actie? Of juist wat er mis is met de hysterisch rechtse reactie erop, die vluchtige incidenten opblaast tot een kolossale cancel culture?

Jonathan Haidt was er dan in elk geval vroeg bij. Met free speech-jurist Greg Lukianoff publiceerde hij alweer vier jaar geleden The Coddling of the American Mind, over de schadelijke effecten van politiek-correcte mores op Amerikaanse universiteitscampussen. Studenten zouden massaal ten prooi vallen aan drie knuffelige ‘onwaarheden’. Achtereenvolgens: de opvatting dat ze kwetsbare zieltjes zijn (en beschermd moeten worden tegen ‘gevaarlijke’ meningen of zelfs woorden); de overtuiging dat gevoelens eerder te vertrouwen zijn dan de ratio, en het binaire idee dat de wereld bestaat uit Wij en Zij, goede en slechte mensen.

Als oorzaken zien Haidt en Lukianoff zes trends waaronder een dwangmatige behoefte aan veiligheid en controle, de verstikkende ‘paranoïde’ opvoeding van moderne ouders; en de morele censuur van de woke beweging. Hun – zeer Amerikaanse – culturele diagnose werd door mainstream media welwillend onthaald. Maar het boek is ook gekraakt als het geklaag van twee geprivilegieerde witte mannen over veranderende tijden.

Nu het begrip woke inmiddels ook hier is doorgedrongen aan de stamtafels (en conservatieve houwdegens gewichtig fulmineren tegen ‘wokisme’) verschijnt het boek alsnog in vertaling (De betutteling van de Amerikaanse geest). Haidt licht het graag toe in een online gesprek, al praat hij ook meteen enthousiast over zijn volgende boek. „Dat heet Life after Babel, adapting to a world we can no longer share. Daarin beweer ik dat de toren van Babel opnieuw is ingestort en wij mensen elkaar niet meer begrijpen of in dezelfde wereld delen. We verkeren in een grote culturele verwarring.”

Dat sluit goed aan bij dit boek, want de tirannie van sociale media speelt volgens Haidt ook een grote rol in de geestelijke misère op Amerikaanse campussen. Hij zegt: „Luister, de generatie jongeren waar we het over hebben is in big trouble. Ze zijn overwegend aardig, intelligent en hardwerkend. Het probleem is de cultus van kwetsbaarheid, die leidt tot angst en depressie. Sociale media maken jongeren onzeker over hun opvattingen, status en leven. Er wordt van ze verwacht dat ze full time brand managers zijn van hun eigen persoonlijkheid. Dat is nog nooit eerder zo geweest. Jongeren moeten niet de hele dag bezig zijn om zichzelf als merk te bewaken.’’

The New York Times stelde onlangs in een opmerkelijk commentaar dat de VS een free speech probleem hebben. Daar bent u het dan mee eens.

„Oh mijn hemel, we hebben een gigantisch probleem. Precies wat John Stuart Mill beschreef in On Liberty. Het probleem is niet zozeer onderdrukking van vrije meningsuiting door de staat – hoewel Republikeinen dat nu proberen te bewerkstelligen met allerlei wetgeving – maar zelfcensuur door de samenleving. We zijn niet meer goed in staat om het met elkaar oneens te zijn. Voor radicale studenten ben je bij tegenspraak meteen een racist die moet worden gestraft. Of het zwijgen opgelegd.”

Is die cancel culture nu reëel of vooral denkbeeldig? Er wordt toch niemand écht permanent tot zwijgen gebracht of zelfs vermoord. Dat laatste gebeurde wel in Charlottesville, bij een neonazi-demonstratie.

„Kijk, we hebben in Amerika twee politieke partijen, waarvan er één knettergek is geworden. De huidige Republikeinse partij heeft niets meer te maken met het prudente conservatisme van denkers als Edmund Burke. Die partij heeft geen enkel respect voor de Grondwet. Toch blijven ze verkiezingen winnen. Hoe komt dat? Omdat progressieven alle relevante culturele posities in handen hebben en daar afwijkende meningen uitsluiten. Aan de universiteiten, in het onderwijs, media, technologie, de kunsten, Hollywood. Het zijn allemaal onderafdelingen geworden van een progressieve orthodoxie. Amerikanen zien het gebeuren, ze walgen ervan – en daarom blijven Republikeinen verkiezingen winnen, ook al is hun partij een ware verschrikking.”

Rechts is in politiek opzicht agressief, links in cultureel opzicht?

„Ja, en dat maakt normaal maatschappelijk debat onmogelijk. Een van de meest explosieve onderwerpen in de VS is nu alles wat te maken heeft met transgender. Over het algemeen zijn Amerikanen heel tolerant op dat gebied. De opvattingen over homorechten en de acceptatie van transgender personen evolueren heel snel. Maar moet je een tienjarige al puberteitsblokkers gaan toedienen? Daar moet je over kunnen discussiëren, vind ik. Maar als je daar vragen bij stelt, word je met de grond gelijk gemaakt. Het gaat om een kleine groep activisten, maar door sociale media hebben die een enorme reikwijdte en impact.”

Critici vinden dat u linkse studenten pathologiseert. Ze zouden lijden aan cognitieve stoornissen.

„Voor alle duidelijkheid, we zeggen in ons boek niet dat linkse mensen ziek zijn. Natuurlijk niet. De meeste linkse Amerikanen zijn liberals. Ik ook. Maar er zijn links en rechts kleine, radicale groepen met opvattingen die in politiek opzicht pathologisch zijn. Er is wel een verschil: rechts-extremisten uiten doodsbedreigingen, linkse radicalen noemen je bij het minste geringste een racist. Maar de effecten zijn niet alleen politiek. Uit onderzoek van mij en anderen blijkt dat met name jonge meisjes aan de linkerkant van het politieke spectrum opvallend meer lijden aan angsten en depressie. Dat heeft denk ik alles te maken met de dominantie van sociale media.”

Is rechts niet gevaarlijker? Trumpianen bestormden het Capitool.

„Sinds de Burgeroorlog is in dit land niets gevaarlijker geweest dan een president die een verkiezing probeert te stelen en daarbij wordt geholpen door zijn eigen partij. Maar links blijft dingen doen die leiden tot politieke Pyrrusoverwinningen. Een voorbeeld. Rijke New Yorkers sturen hun kinderen allemaal naar heel progressieve privéscholen. Na de moord op George Floyd hebben die hun curriculum aangepast en hebben ze het werk van Ibram X. Kendi (How To be an Anti-Racist) omarmd. Dat is terrible stuff. Alles wat tot enige vorm van maatschappelijke ongelijkheid leidt is bij Kendi per definitie een bewijs van racisme. Als je geen anti-racist bent, ben je een racist. Je moet zoiets wel lezen, maar je eraan verbinden als school is een vergissing. Bij de volgende verkiezingen voor schoolbesturen kiezen die ouders voor Republikeinen.”

Is de hang naar egalitarisme niet begrijpelijk, als verzet tegen de ongelijkheid die sinds de jaren tachtig in de VS pijlsnel is toegenomen?

„Daar geloof ik helemaal niets van. Dit zijn verschijnselen van de laatste jaren en de ongelijkheid in Amerika is sinds de eerste termijn van Obama niet sterk veranderd. De relaties tussen de seksen zijn veel gelijkwaardiger dan vroeger en dat geldt ook voor de raciale verhoudingen. Al die trends gingen de goeie kant op. Totdat het misging, tussen 2012 en 2015. Ik vermoed dat het komt omdat het gebruik van sociale media toen explosief is toegenomen. Dat heeft de maatschappelijke spanningen enorm vergroot. Met inkomensongelijkheid zitten Amerikanen niet zo, zolang die maar eerlijk is. De meeste mensen willen liever eerlijke ongelijkheid dan oneerlijke gelijkheid. Wat wel nieuw is, is de online cultuur en de woede die het oplevert.”

Eén woord ontbreekt opvallend in uw diagnose en dat is: kapitalisme. Ligt daar geen verband met de symptomen die u beschrijft?

„Goed punt. Competitie om toegelaten te worden tot de universiteit is in de VS enorm toegenomen. Dat heeft gevolgen voor het welzijn van studenten. In welgestelde of hoogopgeleide gezinnen wordt de kindertijd steeds meer één lange voorbereiding op de universiteit. Dat is ongezond. Ik groeide op in de jaren zeventig. Na schooltijd speelden we buiten. Dat is niet meer zo, na schooltijd is er nu: méér school. Of georganiseerde activiteiten die nuttig moeten zijn voor je latere studie. Aan de andere kant, in Canada en Nieuw-Zeeland hebben ze hetzelfde probleem. Dus kapitalisme zoals bij ons speelt wel een rol, maar het is niet dé drijvende kracht achter wat wij beschrijven. Depressie onder jongeren neemt toe in alle Engelstalige landen.”

Wat moeten conservatieve liberals zoals u dan doen?

„Ik ben aan het denken over een burgerbeweging met als motto ‘wij zijn de tachtig procent’. Verreweg de meeste mensen zijn heel redelijk. Ze zijn bereid om te leven en laten leven, ze kunnen omgaan met diversiteit. Maar ze worden geïntimideerd door extremisten.”

U wilt opkomen voor de zwijgende meerderheid, zoals Nixon?

„Nee, hij deed een populistisch en expliciet rechts appel op arbeiders tegen de elites. Ik zou eerder een oproep willen doen aan mensen in met name de creatieve beroepen die zich nu bekneld en geïntimideerd voelen. Toegeven aan ideologische uitersten is slecht voor de democratie, slecht voor de publieke cultuur en slecht voor de geestelijke gezondheid. Ik zie dat commentaar in The New York Times als de terugkeer naar een meer verantwoordelijke, centristische positie. Geestig dat het tot zoveel woede leidde op links. De Times die zich sterk maakt voor free speech, nou ja! Bewijst ons punt, zou ik zeggen.”

Het boek is in The Guardian gekraakt als een achterhoedegevecht van geprivilegieerde witte mannen die zich verzetten tegen sociale veranderingen.

Lachend: „Dat was de enige linkse critica die het boek ook echt gelezen had! Maar ze zegt nergens waarom we het mis hebben, ze zegt vooral dat we fout zijn. Ik had me verheugd op debat over het boek, maar dat was er nauwelijks.”

Liberalism zoals dat in Amerika bestaat blijft volgens u de oplossing?

„Daar ben ik van overtuigd. Liberal instituties als universiteiten zijn de beste, misschien de enige manier om waarheid te vinden. Het zijn perpetuum mobiles die onenigheid weten om te zetten in waarheid. Daar teken ik voor. Maar het is de afgelopen jaren aan het vervagen, door deze onliberale stromingen. President Biden zou er afstand van moeten nemen, ook in zijn eigen partij. Anders blijven de Democraten verliezen.”