Werkgevers lokken niet-afgestudeerden met een leaseauto en een hoog salaris

Personeelstekorten Op de krappe arbeidsmarkt worden studenten al weggeplukt voor ze hun diploma hebben. Tot ongenoegen van hun opleidingsinstituten. „Jaarlijks beginnen ongeveer 6.000 studenten aan een ICT-opleiding in Nederland, terwijl er maar 2.800 afstuderen”

Studenten van de Vrije Universiteit tijdens hun tentamen in de RAI. Ondanks de lockdown kregen de studenten toestemming om hun toetsen te maken.
Studenten van de Vrije Universiteit tijdens hun tentamen in de RAI. Ondanks de lockdown kregen de studenten toestemming om hun toetsen te maken. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Spijt heeft hij niet, maar „een beetje zonde” is het wel. Aardrijkskundeleraar Nikos van Viersen begon in 2018 niet met een stage, zoals het derde jaar van zijn opleiding voorschreef, maar met een voltijdbaan. „Ik deed zo’n beetje hetzelfde werk, maar kreeg wel betaald. Lekker, dacht ik. En ook: met die studie komt het wel goed.”

Het kwam ook goed, maar wel met drie jaar vertraging: deze maand studeert Van Viersen af. „Ik kwam er al snel achter dat het zwaar was, fulltime werken en ernaast nog een scriptie moeten schrijven”, zegt Van Viersen. „Veel docenten geven alles voor de klas en dat kost een hoop energie. Ik zat in het begin ’s avonds vaak uitgeblust op de bank. Dan had ik echt geen zin meer om nog mijn laptopje open te klappen.” Nu adviseert hij nieuwe collega’s die nog studeren: maak eerst je studie af. Het scheelt je stress.

Met uitzondering van de eerste maanden van de coronapandemie is de Nederlandse arbeidsmarkt al jaren krap. Afgelopen zomer waren er, voor het eerst sinds het Centraal Bureau voor de Statistiek begon met meten, méér vacatures dan werklozen. Fijn voor net-afgestudeerden, die relatief makkelijk aan een baan komen. Minder fijn voor bedrijven die zonder personeel zitten. Met name in sectoren als zorg, horeca, onderwijs en ict-dienstverlening bestaan grote tekorten.

Studies die opleiden tot beroepen waarin krapte bestaat, zien dat organisaties trekken aan hun nog niet afgestudeerde studenten. Zo ziet de Hogeschool van Rotterdam vooral dat studenten van de lerarenopleiding erg gewild zijn, en de Hogeschool van Amsterdam die van de ict-opleiding. Zij krijgen veelal banen aangeboden voor na hun studie, of kunnen zelfs al aan de slag vóór ze hun bul op zak hebben – zoals aardrijkskundedocent Van Viersen.

Hogeschool Windesheim in Zwolle laat weten dat met name de studenten van techniekopleidingen, zoals werktuigbouwkunde of elektrotechniek, met „meerdere aanbiedingen op zak” hun diploma halen. Ook bij universiteiten wordt aan studenten getrokken: de Universiteit Twente ziet het met name bij ict en andere technische opleidingen. Ook de Universiteit Utrecht herkent het fenomeen bij de bèta-opleidingen.

Rijksbijdrage

Arjan Heyma, adjunct-directeur van SEO Economisch Onderzoek en hoofd van de afdeling arbeid en onderwijs bij dit onderzoeksbureau, ziet dat deze „groenpluk” van studenten bij hun opleidingen zich altijd voordoet in tijden dat de arbeidsmarkt krap is. „Voor corona was er al sprake van krapte”, zegt hij. „Toen voerden bedrijven en organisaties ook druk uit op studenten om al voor hun afstuderen te komen werken.”

Dat is niet altijd wenselijk voor onderwijsinstellingen. Zij krijgen, naast een vaste subsidie, jaarlijks een bijdrage van het Rijk per ingeschreven student. Maar die bijdrage geldt niet meer voor studenten die langer over hun studie doen dan er vanuit de opleiding voor staat. Bovendien krijgen instellingen óók een bedrag per afgestudeerde student. Dat bedrag wisselt jaarlijks, aan de hand van het aantal ingeschreven studenten – in 2019 ging het om bijna 7.000 euro per afgestudeerde. Een student die jaren heeft gestudeerd, maar geen diploma haalt, is daardoor duur voor onderwijsinstellingen.

Ook voor studenten is het niet altijd goed, zegt Maarten Wolbers, hoogleraar sociologie van onderwijs en arbeidsmarkt aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Voor een deel van de studenten is het niet erg om vroegtijdig uit de schoolbanken getrokken te worden. Die zijn in staat alvast wat arbeidsmarktervaring op te doen, maar maken wel hun opleiding af.” Voor een andere groep is het problematischer. „Met name voor de zwakkere studenten, die minder gecommitteerd zijn aan hun opleiding en werk als een uitvlucht zien. Dan is de vraag of ze uiteindelijk hun diploma wel halen.”

Is dat een probleem, als ze toch al aan het werk zijn? Ja, vindt Wolbers. „Een diploma laat zien dat je een zekere productiviteit hebt, dat je over bepaalde kennis en vaardigheden beschikt. Tegelijkertijd is het ook van juridische waarde. Heel feitelijk kan een diploma ook een toegangsbewijs zijn tot een bepaalde baan.” Zeker wanneer de arbeidsmarkt verandert en minder krap wordt, telt het als je een studie hebt afgerond.

Lees ook: De personeelstekorten zijn terug, dus hoe haal je mensen binnen?

Praktische scholing

Heyma van onderzoeksbureau SEO maakt daar de kanttekening bij dat de arbeidsmarkt ook vaak kijkt naar iemands vaardigheden, en niet alleen naar een diploma. Ook compenseert werkervaring deels dat een studie niet is voltooid. „Dat laatste geldt sterker op een wat lager beroepsniveau”, zegt Heyma. Denk aan beroepen die een meer praktische scholing vragen, zoals in de bouw.

De Hogeschool van Amsterdam ziet dat met name studenten van de vakgroep ICT erg gewild zijn. Reza Esmaili, hoofddocent en hoofd van de master cyberveiligheid, onderhoudt namens de opleiding contact met bedrijven. „Jaarlijks beginnen ongeveer 6.000 studenten aan een ICT-opleiding in Nederland, terwijl er maar 2.800 afstuderen”, zegt Esmaili.

„Bedrijven komen naar de hogeschool en willen studenten graag snel aan zich binden”, zegt hij. Studenten uit het derde of laatste jaar van de vierjarige opleiding zijn in trek, net als de studenten die vanuit het mbo doorstromen. „Die hebben al wat praktische vaardigheden en kunnen makkelijk aan de slag.”

Studenten laten zich op hun beurt vaak overhalen, zegt de hoofddocent. Deels omdat ze tijdens stages in aanraking komen met het werk en geen zin meer hebben om hun studie af te maken. Maar ook omdat bedrijven aantrekkelijke voorwaarden bieden. „Sommige bedrijven bieden onze niet-afgestudeerde studenten een auto van de zaak en salarissen van 3.500 euro”, zegt hij. „Dat is echt enorm veel voor een afgestudeerde hbo’er, laat staan voor iemand die pas twee of drie jaar heeft gestudeerd.”

Zwarte lijst

Om te voorkomen dat zijn studenten niet meer afstuderen, maakte Esmaili afspraken met de bedrijven waarmee zijn opleiding contact onderhoudt. Dat zijn er zo’n honderd, van grote bedrijven als Deloitte en IBM tot kleinere firma’s als de Amsterdamse cyberbeveiliger Securify. Een gentlemen’s agreement, zegt hij. „We zetten studenten in voor projecten bij bedrijven. Als dat succesvol is, mogen ze studenten een bijbaan van één of twee dagen per week aanbieden – om de bijbaan bij de Albert Heijn te vervangen, bijvoorbeeld. Nemen ze studenten voor meer dagen aan, dan komen ze op een zwarte lijst bij ons en koppelen we ze niet meer aan studenten.” Volgens hem staat nu een handvol bedrijven op die zwarte lijst.

Het probleem van ‘groenpluk’ is ook het Instituut voor Lerarenopleidingen van de Hogeschool Rotterdam niet vreemd. Directeur Els de Bock zag dat veel studenten in het derde en vierde leerjaar soms volle weken voor de klas draaien, terwijl ze eigenlijk stage moeten lopen of studeren. „Studenten zijn vereerd dat ze een baan kunnen krijgen en ze zien dat het goed gaat. Dat is leuk, op korte termijn. Nu kom ik wel eens elfdejaars tegen op de gang. Die zeggen: ik had het nooit moeten doen.”

Klein dienstverband

Een middelbare school mag studenten van de lerarenopleiding maximaal twee jaar laten werken zonder dat ze daartoe bevoegd zijn. Door het lerarentekort wordt daar wel eens soepeler mee omgegaan, zegt De Bock. „In de opleiding kwamen we daardoor op een gegeven moment in een vicieuze cirkel. Studenten konden geen stageplek vinden, omdat scholen te veel onbevoegde docenten hadden, die geen stagiairs mogen begeleiden.”

Het Rotterdamse opleidingsinstituut maakte daarom vlak voor de coronacrisis afspraken met middelbare scholen in de regio, zo’n 250. Eerste- en tweedejaarsstudenten mogen helemaal niet betaald voor de klas staan. Derde- en vierdejaars mogen een „klein dienstverband” aangaan, bijvoorbeeld één dag per week, en alleen als hun studie op schema ligt.

Hoewel het lerareninstituut de precieze redenen voor studievertraging niet registreert, is wel een daling te zien van het aantal studenten dat langer dan vijf jaar ingeschreven staat voor de vierjarige opleiding. In 2019 waren het er 629, vorig jaar nog 566.

De Bock denkt dat het in ieder geval deels door de afspraken komt. „Als scholen zich niet aan de afspraken houden, gaan we met ze in gesprek. Tot nu toe werden die dienstverbanden altijd teruggedraaid.”

Emma Rice (22), assistent-hotelmanager bij citizenM ‘Ik had het wel gehad met studeren’

Foto Roger van Cremers

„Tijdens mijn bachelor hospitality management aan de Hoge Hotelschool in Den Haag kreeg ik gemiddeld twee keer in de maand berichtjes via LinkedIn van bedrijven of headhunters, met de vraag of een bepaalde baan wat voor me zou zijn. Ik ging er bijna nooit op in. Ik had een belangrijk doel voor ogen: het afmaken van mijn studie.

„Na mijn bachelor was ik toegelaten tot een master, maar had ik ook twee sollicitatieprocedures doorlopen en daaruit twee serieuze aanbiedingen gekregen. Ik besloot alsnog aan het werk te gaan, in plaats van verder te studeren.

„Ik had geen zin meer in online lessen. En ik had het ook wel gehad met studeren. Het is leuk, maar ook stressvol áltijd iets te doen te hebben – huiswerk, essays, groepsprojecten, scripties… Als ik nu klaar ben met werk, ben ik ook écht klaar. Het levensritme is fijner.”

Tigo Bakker (21), student ICT aan de HVA ‘Je hebt nu nog de kans om door te leren’

Foto Roger van Cremers

„Ik deed eerst een mbo-opleiding en kreeg soms meerdere keren per week via LinkedIn de vraag even te bellen over een baan. Sommige headhunters vragen heel aardig: wil je een keertje bellen? De ander zegt: ik heb een auto van de zaak voor je als je in dienst komt. Dat vind ik wel erg sluw. Veel jonge studenten zijn daar gevoelig voor en niet goed in staat nee te zeggen tegen beloftes van auto’s en hoge salarissen.

„Ik heb wel eens overwogen op zo’n aanbod in te gaan. Zeker toen ik een moeilijkere studie ging doen, was het een aanlokkelijke overweging te stoppen met studeren en te beginnen met mijn carrière. Maar ik denk steeds: je hebt nu nog de kans om door te leren en verder te komen. Dat is mijn motivatie om te blijven studeren.”