Rusland uit Raad van Europa gezet, ‘tragedie voor gewone Russen’

Woensdagochtend, tijdens een buitengewone vergadering, besloot de Raad unaniem om Rusland per direct te verwijderen, vanwege zijn brute „agressie” tegen Oekraïne. Het Kremlin zag het van mijlenver aankomen, eerder deze maand werd Rusland al geschorst.

Man die op het plein Manezjnaja nabij het Kremlin in Moskou protesteerde tegen de oorlog, wordt gearresteerd op zondag 13 maart.
Man die op het plein Manezjnaja nabij het Kremlin in Moskou protesteerde tegen de oorlog, wordt gearresteerd op zondag 13 maart. Foto AFP

Het heeft uiteindelijk toch nog een kwart eeuw geduurd. Ruslands lidmaatschap van de Raad van Europa, de na-oorlogse organisatie die zich inzet voor bescherming van de mensenrechten op het continent. Woensdagochtend, tijdens een buitengewone vergadering, besloot de Raad unaniem om Rusland per direct uit de club te verwijderen. Vanwege zijn brute „agressie” tegen Oekraïne. Na al het andere gedoe de afgelopen jaren was de invasie de druppel.

Het was tegelijk een historisch besluit en een formalisering van wat Rusland zelf al in gang had gezet. Om de vernedering van een publiek royement te voorkomen, zegde Moskou zijn lidmaatschap een dag eerder eigenstandig al op. Het Kremlin zag het van mijlenver aankomen, eerder deze maand werd Rusland al geschorst. Dinsdag, kort voor zijn eigen opzegging, had de parlementaire vergadering van de Raad van Europa een resolutie aangenomen om Rusland permanent eruit te zetten.

Fundamentele mensenrechten

Rusland is pas het tweede lid ooit dat wordt verwijderd uit de organisatie, die in 1950 aan de basis stond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en waarvan alle leden zich officieel committeren aan het waarborgen van die fundamentele rechten. Alleen Griekenland ging voor. Dat verliet de Raad in 1969, nadat militairen een staatsgreep hadden gepleegd. Athene haalde destijds hetzelfde trucje uit als Rusland en trok zichzelf terug voor het werd verwijderd. Enkele jaren later, nadat de democratie hersteld was in Griekenland, sloot Athene zich weer aan.

Ruslands deelname was vanaf het begin omstreden, vanwege zijn eigen gebrekkige staat van dienst op het gebied van de democratie, rechtstaat en mensenrechtenschendingen. In 1996, vijf jaar na de val van de Sovjet-Unie, sloot Rusland zich aan. Pragmatische leden, zoals Duitsland, Frankrijk en Nederland, vonden dat de ‘dialoog aangaan’ een betere garantie was voor de mensenrechten dan uitsluiting. Maar critici zeiden in de jaren daarna veelvuldig dat het lidmaatschap helemaal niet tot verbetering leidde in Rusland, en dat het Kremlin dat zelfs misbruikte om mooie sier mee te maken en intussen de organisatie van binnenuit ondermijnde.

Het belangrijke Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg, dat door de Raad van Europa is opgericht en waar alle inwoners van lidstaten hun recht kunnen halen als ze denken dat dit in eigen land onmogelijk is, wordt door Rusland bijvoorbeeld al sinds 2015 de facto niet meer erkend. Het Russisch Constitutioneel Hof besloot destijds dat de vonnissen van de rechters in Straatsburg geen betekenis hebben als deze in strijd zijn met de Russische wet. In de praktijk betekende het dat Rusland de uitspraken naast zich neer kon leggen.

Dat was een enorme klap in het gezicht van de – vele – Russische klagers bij het hof. Verreweg de meeste procedures bij en oordelen van hof zijn gericht aan het adres van Rusland. Afgelopen jaar had een vijfde van de oordelen betrekking op Rusland, en bijna een kwart van alle 70.000 lopende zaken. De Russische staat is onder meer veroordeeld wegens schendingen van mensenrechten in Tsjetsjenië, in het strafrecht en in het dienstplichtigenleger.

‘Tragedie’ voor gewone Russen

Een directe en ingrijpende consequentie van het vertrek is dat al die gewone Russen nu ook niet meer terecht kunnen bij het hof. Ook al legde Rusland het ene oordeel na het andere naast zich neer, de gang naar de rechter zelf bleef tot nu toe wel open. Maar die weg is nu afgesloten: een vertrek uit de Raad, en het opzeggen van het mensenrechtenverdrag, betekent in principe dat het hof geen jurisdictie meer heeft over het land.

Marie Struthers, regiohoofd Oost-Europa van Amnesty International, sprak in een verklaring dan ook van „een tragedie” voor alle slachtoffers van de mensenrechtenschendingen door het Kremlin. „Enkele van de laatste beschermingsmaatregelen tegen zulke schendingen zijn nu buiten bereik voor Russen die ze het hardst nodig hebben”, adus Struthers.

Een ander direct gevolg is dat lopende zaken voorlopig geschorst worden, totdat alle „juridische gevolgen” van Ruslands vertrek zijn onderzocht, aldus het hof woensdag op zijn website. Dat is ook van belang voor Nederland. In Straatsburg loopt momenteel een procedure van Nederland tegen Rusland, wegens het neerhalen van MH17. Of die zaak ooit nog zal worden hervat, is nu de vraag.