Welke knop doet Rusland van het internet verdwijnen?

Technologie Naast de economische sancties blokkeert het Westen ook Russische internetdiensten en technologie. Maar Rusland treft ook zelf maatregelen om zich online te isoleren.

MOSKOU Een koerier van maaltijdbezorger Yandex. Eda in Moskou checkt zijn smartphone.
MOSKOU Een koerier van maaltijdbezorger Yandex. Eda in Moskou checkt zijn smartphone. Foto Andrey Rudakov/Bloomberg

Veeg Rusland van de kaart. Dat was in één zin het dringende verzoek van Oekraïne aan internationale internetorganisaties. Maar zo makkelijk is dat niet in de online wereld. Internet is een organisch gegroeid geheel van netwerken waarover niet één land de baas is, geen café met een uitsmijter. Bovendien, waarschuwen mensenrechtenexperts, is het geen goed idee om miljoenen mensen van het World Wide Web af te sluiten.

Door de „militaire operatie in Oekraïne”, zoals die in Rusland eufemistisch wordt genoemd, en de daaropvolgende westerse sancties, groeien Rusland en het Westen online nog verder uit elkaar. Westerse techbedrijven kondigden massaal hun vertrek uit Rusland aan, staakten (deels) hun diensten en zetten investeringen op pauze. Tegelijkertijd probeert Rusland zichzelf ook te isoleren op het wereldwijde web. Welke knoppen drukken Rusland en het Westen in om hun onderlinge verbinding te verbreken?

Knop 1: Het Westen isoleert Rusland

Mychailo Fjodorov (31), de jonge Oekraïense minister van Digitale Transformatie, riep eind februari op om heel Rusland de toegang tot internet te ontzeggen. „Help ons zo de levens van onze mensen te redden.”

Oekraïne vroeg ICANN, de organisatie die verantwoordelijk is voor het beheer van landdomeinen (zoals .nl in Nederlandse internetadressen), om Russische landdomeinen als .ru en .su te schrappen. Russische websites zouden dan onbereikbaar worden, net als Russische mailadressen. Zo’n online sanctie zou Rusland acuut voelen.

Fjodorov richtte zich ook tot RIPE NCC, de in Amsterdam gevestigde organisatie die internetadressen uitgeeft voor Europa en het Midden-Oosten. Die zou alle Russische IP-adressen moeten afpakken, waardoor in één klap alle Russische servers, computers en smartphones afgesneden zijn van de rest van internet.

Beide organisaties weigerden, omdat zo’n politieke ingreep hun neutrale positie op het spel zet. Fjodorovs verzoek is ook moeilijk uitvoerbaar: het vereist de medewerking van dertien onafhankelijke beheerders van de belangrijkste wegwijzers van internet.

Heel Rusland uitschakelen, daar wil de internetgemeenschap niet aan. Maar gerichte sancties zijn wél mogelijk. Een club internet-experts pleitte deze week voor een nieuwe, onpartijdige scheidsrechter die netwerkroutes kan afsnijden, met een techniek die nu ook wordt gebruikt om cyberaanvallen onschadelijk te maken. Volgens onderzoeker Niels ten Oever, een van de initiatiefnemers, zou zo’n nieuw bestuursorgaan voor internetsancties binnen een maand werkzaam kunnen zijn.

Veel grote Russische telecombedrijven zijn via Amerikaanse providers Cogent en Lumen met het wereldwijde internet verbonden. Zowel Cogent als Lumen kondigde aan grote Russische klanten af te stoten, al bleken eerder verbroken verbindingen vrijdag weer te zijn hersteld.

Lees ook Russen hebben nauwelijks nog toegang tot onafhankelijke informatie door blokkade Facebook en Twitter

Erik Bais, ceo van de Nederlandse internetprovider A2B Internet, denkt ook niet dat Rusland helemaal offline zou gaan als providers Russische klanten weren: „Internet is zo gemaakt dat we allemaal losse eilandjes aan elkaar kunnen knopen, en routers onderling uitzoeken wat daartussen de kortste weg is. Als dat vanuit Rusland niet rechtstreeks naar Europa is, dan gaat het wel via het Midden-Oosten of via China.” Dat merk je als gebruiker overigens wel: „Als die route een geitenpaadje is dat door Moldavië gaat, krijg je veel vertraging. Verkeer komt niet aan, je kunt geen video’s meer downloaden, grote e-mails duren dagen, omdat het er gewoon niet doorheen komt.”

Knop 2: Rusland isoleert zichzelf

Rusland zou kunnen besluiten zichzelf (deels) te ontkoppelen van het wereldwijde internet. Al jaren wordt gewerkt aan een eigen ‘soeverein’ internet. In 2019 nam de Doema een reeks wetten aan waarmee Rusland het eigen internet in geval van externe of interne ‘dreigingen’ kan afsluiten van het wereldwijde web. De wet is vanwege zijn vage formulering zeer breed toepasbaar. „Er wordt gesproken van dreiging, maar de wet preciseert niet onder welke omstandigheden tot afsluiting kan worden overgegaan”, zei de Russische internet-expert Andrej Soldatov daarover eerder tegen NRC.

Met ontkoppeling kan Rusland proberen de economie te beschermen tegen ‘vijandige’ acties vanuit het buitenland – zoals afsluiting van het betalingsverkeer. Zo’n nationaal ‘intranet’ geeft de autoriteiten ook de mogelijkheid om het online gedrag van burgers te controleren en Russische regio’s offline te halen bij sociale protesten.

Russische autoriteiten dragen bedrijven op om hun websites naar Russische servers te verhuizen. Dat voedt geruchten over verdere ontkoppeling. Maar experts zijn sceptisch. Volgens Erik Bais zou Rusland zo’n afkoppeling „wellicht een paar uur kunnen volhouden”. Daarna valt cruciale functionaliteit uit.

Rusland zou ook gewoon alle providers in het land op kunnen dragen hun netwerken af te koppelen. Dan is er ook binnen Rusland helemaal geen internetverkeer meer mogelijk. Zulke volledige blackouts komen soms voor, zoals tijdens protesten in Iran of Myanmar, maar zijn niet lang vol te houden: de economische schade is gigantisch.

Knop 3: Rusland krijgt geen hardware meer

De sancties raken ook Russische telecombedrijven. Ericsson en Nokia staakten de levering van mobiele infrastructuur aan Russische operators als MTS, MegaFon en het in Amsterdam gevestigde Veon. In Russische zendmasten zit 40 tot 60 procent apparatuur van Nokia of Ericsson. Bij gebrek aan binnenlandse alternatieven zijn Russische telecom-aanbieders aangewezen op technologie van elders. Belangrijkste kandidaat is het Chinese Huawei, dat nog niet meedoet aan de sancties.

Maar eventjes snel techniek vervangen is er niet bij. Een noodgedwongen overstap zal de Russische telecomsector naar schatting miljarden dollars gaan kosten. Ook leveranciers van halfgeleiders doen Rusland in de ban. Chipproducenten AMD en Intel mogen geen elektronica meer leveren. Rusland ontwerpt eigen chips en computeronderdelen, maar blijft afhankelijk van chipfabrieken in het buitenland, zoals TSMC en Samsung. Die hebben hun leveringen ook al gestaakt.

Dit creëert op langere termijn mogelijkheden voor Chinese chipleveranciers. Die bedrijven kunnen echter niet de meest geavanceerde chips produceren – China wacht dan vermoedelijk ook sancties van Amerikaanse klanten.

Knop 4: Het Westen ontregelt betaalsystemen

De afsluiting van Rusland van de internationale betaalsystemen Visa en Mastercard zorgt ervoor dat Russische betaalkaarten in het buitenland niet meer werken, en buitenlandse niet meer in Rusland. Toch leidt deze maatregel eerder tot haperingen van de betaalsystemen, dan tot een totale betalings-blackout. Daarbij kunnen Russen voor binnenlandse transacties gebruik blijven maken van hun Visa en Mastercard-kaarten, totdat hun kaart verloopt. Daarnaast maken burgers massaal gebruik van het betalingssysteem Mir van de Russische centrale bank, en van het Chinese UnionPay.

Het vertrek van Google Pay, Apple Pay en PayPal zorgde voor rijen in de Moskouse metro doordat mensen niet meer met hun telefoon konden betalen. Ook voor populaire online verkoopplatforms als Yandex Market en Wildberries leiden geblokkeerde betaalsystemen tot hoofdbrekens. Toch gaat de verkoop gewoon door, en zijn ook westerse luxemerken online volop te verkrijgen. Ook delen Russische techsites volop tips waarmee consumenten de betalingsbeperkingen kunnen omzeilen.

Knop 5: Het Westen knijpt de software af

Veel techbedrijven hebben Rusland -gedeeltelijk in de ban gedaan. Microsoft staakte de verkoop van producten, van Office tot de videogame Minecraft. De reactie van het Kremlin: een nieuwe wet moet Russische bedrijven toestaan om ook verlopen softwarelicenties te gebruiken van leveranciers die zich op basis van economische sancties terugtrekken. Het is een vrijbrief om software van Microsoft, Oracle of Cisco illegaal te blijven gebruiken.

De Amerikaanse techbedrijven gaan nog niet zo ver dat ze hun daadwerkelijk dienstverlening in Rusland staken – Office en Outlook werken gewoon als altijd in Rusland.

Zo’n ingreep is wel mogelijk: zo verbood de Amerikaanse overheid in 2020 Google om software te verstrekken aan het Chinese Huawei. Een andere optie is een stop op updates – dat maakt Russische systemen kwetsbaarder voor hackaanvallen.

Veel technisch talent probeert ondertussen Rusland te verlaten. Deze braindrain belemmert het tempo waarin Rusland eigen alternatieven kan ontwikkelen voor westerse software en onlinediensten.

Knop 6: Censuur van beide kanten

Terwijl westerse landen Russische staatskanalen als RT en Sputnik blokkeerden wegens het verspreiden van desinformatie, schroefde Rusland intern de censuurmaatregelen op. Vorige week tekende Poetin een wet die burgers hoge straffen oplegt voor het „in diskrediet brengen van het Russische leger”. Om gebruikers in Rusland in bescherming te nemen, schakelde de populaire videodienst TikTok functies uit om te voorkomen dat zij nieuwe video’s uploaden of live streamen.

Daarnaast blokkeerde Rusland honderden onafhankelijke nieuwssites, Twitter en Facebook en controleerden politieagenten tijdens demonstraties in Moskou de telefoons van burgers op verboden inhoud.

De strenge maatregelen leidden tot een run op VPN-diensten, waarmee IP-adressen worden gemaskeerd en blokkades kunnen worden omzeild. Populaire westerse VPN-diensten werden in Rusland in één week ruim 1,3 miljoen keer gedownload. Lastig is dat Russische overheidssites en dienstverleners als Aeroflot en de Russische Spoorwegen niet toegankelijk zijn via VPN.

Hoeveel knoppen aan weerszijden ook ingedrukt worden, het Westen en Rusland zijn te veel met elkaar verbonden om de stekker er volledig uit te trekken. Daarbij treft de wens om Poetin te isoleren nu vooral de Russische bevolking, waarschuwen activisten.

„Toegang tot het internet is voor Russen van levensbelang om objectieve informatie te ontvangen en juiste beslissingen te maken”, schreef Roskomsvoboda, een organisatie die zich inzet voor een vrij internet. „Het massaal afsluiten van Russische gebruikers door Amerikaanse en Europese tech-bedrijven, leidt niet tot een verbetering van de situatie in Oekraïne, wel tot een verslechtering van de mensenrechtensituatie in Rusland.”

ICANN-voorzitter Göran Marby sloot zich daarbij aan: „Alleen door ongehinderde toegang tot het internet kunnen burgers betrouwbare informatie en verschillende meningen ontvangen.”