Duitse huisvrouwen staan ​​in 1918 in de rij voor nieuwe rantsoenbonnen tijdens de Eerste Wereldoorlog. De effecten van de geallieerde blokkade zijn voelbaar voor het Duitse thuisfront.

Foto Three Lions/Getty Images

Interview

‘Sancties? Bied ook uitzicht op de beloning’

Nicholas Mulder Expert economische sancties

De vrede is niet per se gediend met sancties, laat de geschiedenis zien. Of de economische strafmaatregelen tegen Rusland gaan helpen, is ook maar de vraag. „Europese leiders formuleren niet eens meer duidelijke eisen.”

In tijden van oorlog zijn economische sancties een veelgebruikt pressiemiddel geworden. Nicholas Mulder, een Nederlands universitair docent aan de Amerikaanse Cornell University, verschaft in The Economic Weapon inzicht in het ontstaan van dit nu alomtegenwoordige instrument tijdens het Interbellum, de periode tussen de Wereldoorlogen. En tegelijk is het boek een waarschuwing. Dreigen met sancties of afkondigen ervan heeft landen misschien vaker niet dan wel tot inkeer laten komen, en kan nationalisme en expansiedrift juist versterken.

Uw boek lezen terwijl het Westen Rusland sancties oplegt wegens de oorlog met Oekraïne was vrij bizar. Hoe staat u daartegenover?

„Het Interbellum kent veel gelijkenissen met deze tijd. Het was een periode van overgang, van globalisering die op losse schroeven stond. De Grote Depressie kwam met politieke radicalisering, fascisme, het uiteenvallen van het internationale systeem – en daarna een nieuwe wereldoorlog.

„De nasleep van 2008 lijkt daarop, met nieuwe vormen van nationalisme en populisme. De pandemie komt daar nog bij, en ik zou zelfs willen zeggen – al ben ik daar misschien een beetje vroeg mee – dat de sancties tegen Rusland ook zo’n schok zijn. Bovendien waren er al aanvoerproblemen op de wereldmarkten, inflatie die oploopt. Die dingen beginnen samen een gevaarlijke interactie te krijgen. Het is toch wel eng om te zien dat we dicht bij de dynamiek van het verleden beginnen te komen.”

U beschrijft hoe Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk het idee opvatten dat economische sancties een instrument kunnen zijn om de vrede tussen staten te bewaren en oorlog te voorkomen. Tegelijkertijd zie je dat deze landen economische blokkades opwierpen om een verandering van het regime in Rusland te bewerkstelligen en de bolsjewieken uit Moskou te krijgen, zelfs nadat de Eerste Wereldoorlog was afgelopen. Zagen die landen dat ook als ‘wereldvrede bewaren’?

„Jazeker. Vooral de bolsjewieken waren voor de westerse wereld een soort barbaarse beweging. Die hitsten de arbeidersklasse in het Westen op tegen hun eigen elites, dus ze golden als heel destabiliserend – de beschaving was in het geding. Economische blokkades waren misschien niet het aangewezen middel, maar bij een crisis is de verleiding vaak groot om alle instrumenten te gebruiken die je hebt en dan te kijken wat werkt.”

Humanitaire bezwaren waren er vanaf het begin, onder meer uit feministische hoek. Sancties raakten vooral de gewone bevolking, de zwakkeren, vrouwen en kinderen, en kunnen nog generaties lang doorwerken. Klopt het dat de kritiek toen maar weinig invloed had?

„Grotendeels wel. Door dit perspectief te schetsen kon ik laten zien dat niet iedereen zulke sancties accepteerde, dat ze controversieel waren en dat mensen er invloed op probeerden uit te oefenen. Maar de idee van een humanitaire uitzondering [voor voedsel of medicijnen] druiste in tegen de extreem hardvochtige logica van totale druk.”

Geldt die logica nog steeds?

„Sinds 1945 zijn er veel soorten sancties bij gekomen – symbolische sancties bijvoorbeeld, of morele veroordelingen als ergens mensenrechten worden geschonden. En soms wordt een individu op een sanctielijst gezet, zoals het Europees Parlement doet vanwege de manier waarop China de Oeigoeren behandelt. Veel van die nieuwere maatregelen zijn minder hard, maar ze zijn wel een belangrijk onderdeel van onze internationale politiek geworden. Dat verklaart ook de grote toename ervan: ze zijn gemakkelijker te implementeren en komen minder dicht bij een oorlogsverklaring.

„Het is ook een effectieve manier om signalen af te geven. Je kunt het haast beschrijven als het onderstrepen van je identiteit als Westen; liberaal en met respect voor mensenrechten. Dit soort sancties gaat evenzeer om ons en waar wij voor staan als om het veranderen van de acties van de ander.”

Joegoslavië in 1921 en Griekenland in 1925 noemt u als voorbeelden dat sancties, of eigenlijk de dreiging ermee, het regime tot inkeer dwongen en oorlogen voorkwamen. Maar u bent tegelijk sceptisch. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, en later de Volkenbond, waren vaak ten onrechte overtuigd van de werking. U hamert daarom ook op het verschil tussen de doelmatigheid en de effecten van sancties.

„Dit is echt een essentieel punt. Uiteindelijk zijn de economische effecten een middel om een politieke uitkomst te bereiken. Je hoort wel zeggen dat sancties werken omdat bijvoorbeeld het bbp van Iran met 8 procent is gedaald, of omdat er rellen zijn uitgebroken vanwege voedseltekorten. Maar je wilt natuurlijk dat er een politieke verandering plaatsvindt. Impact en uitkomst worden door elkaar gehaald.

„Je ziet dat Frankrijk en Groot-Brittannië in het Interbellum het trauma van Centraal-Europa [hongersnoden tijdens en na de Eerste Wereldoorlog] gebruikten om de vrede te bewaren. Dreigen met sancties werkte toen tegen heel kleine landen waarmee het machtsverschil groot was.

„Het interessante is dat sommige van de meest effectieve sancties slechts minieme effecten hebben gehad. Zo was er de dreiging van de Amerikanen om Nederland geen Marshallhulp meer te verlenen als het zich niet zou terugtrekken uit Nederlands-Indië. Sancties kunnen dus ook werken tegen een bondgenoot, omdat die de band toch wil behouden.”

Omgekeerd zijn er sancties die niet echt lijken te werken, zoals tegen Venezuela en Iran.

„Wat in dat opzicht is veranderd, is dat sancties tegenwoordig veel meer worden gebruikt dan toen. Landen als Syrië, Rusland, Venezuela, Iran en China wisselen antisanctiekennis uit. Noord-Korea heeft een sprint gemaakt met de ontwikkeling van nucleaire wapens, waardoor het een militair-strategisch middel heeft en niet zomaar zwicht voor sanctiedruk. Het verklaart ook waarom Iran heeft geprobeerd nucleaire wapens te maken.

„Sommige landen zijn er door hun ideologische oriëntatie vooral op uit een eigen koers te varen. Ze vinden banden met het Westen fijn als die mogelijk zijn, maar niet noodzakelijk. Dit zijn vaak geen Europese landen, dus de culturele en geografische afstand speelt ook mee.”

Hoe kijkt u naar de nieuwe sancties tegen Rusland? Is Poetin daarmee te stoppen?

„Tot voor kort leek het erop dat de discussie rond sancties meer ging draaien om doelgerichtheid. Maar we zijn binnen een week helemaal afgestapt van het idee alleen de verantwoordelijken te willen straffen.” In plaats daarvan raken steeds meer sancties de gewone Rus.

Sancties als afschrikmiddel hebben volgens Mulder de afgelopen jaren zelden gewerkt. Hij vreest nu eenzelfde scenario als in de jaren 30, toen fascistisch Italië Ethiopië binnenviel. Dreigen met sancties door de Volkenbond hielp niet, Italië onder Mussolini radicaliseerde verder. Het resulteerde in een oorlog waarin Ethiopië geen hulp van de Volkenbond kreeg en uiteindelijk bezet werd.

„We geven nu gelukkig wel steun aan Oekraïne, maar het is belangrijker en beter naar de-escalatie te streven dan Rusland steeds meer te straffen. Europese leiders formuleren niet eens meer duidelijke eisen. Wat is het plan hier? Dat baart mij wel zorgen, omdat je op deze manier in een heel langdurige vijandschap kunt terechtkomen.

„En het probleem is dat je dus vooral de mensen raakt die niet verantwoordelijk zijn voor de invasie. Je hoopt ergens dat de jonge, goed opgeleide, meer westers georiënteerde middenklasse in Rusland voor verandering kan zorgen na Poetin. Maar we zijn nu hard bezig om die allemaal uit Rusland te drijven.”

Hoe kunnen we sancties beter gebruiken?

„Ik zou pleiten voor een soepel beleid, waarbij je altijd oog houdt voor opheffing van de sancties en een beloning daarvoor. Je moet laten zien dat het niet permanent is. Je kunt wel stevige dreigementen uiten, als je dan maar wél belooft dat er iets tegenover staat.

„Als er straks een nieuw akkoord met Iran ligt en het zich daaraan houdt, moeten wij meer doen dan zeggen: de sancties zijn weg, nu mogen jullie het zelf uitzoeken. Want dat land heeft natuurlijk jarenlang enorme schade geleden. Als je vindt dat zulke zware sancties gelijk staan aan een soort economische of financiële oorlog, dan zou je na opheffing ervan ook moeten denken in termen van een naoorlogse periode. Daar hoort wederopbouw bij, met investeringen, humanitaire hulp. Op die manier kun je een land over dat trauma heen helpen en toon je dat er een beloning is voor wie zich aan de afspraken houdt.”

Zijn er meer belangrijke lessen?

„Het is belangrijk te onderstrepen dat economische sancties impliciet berusten op het idee dat de mens zich vooral als homo economicus gedraagt. Maar we moeten ons dit afvragen: als Nederland onder sancties komt te staan, onze levensstandaard sterk afneemt, er een krijgswet ingaat en er – zoals nu in Rusland – vijftien jaar kan staan op protesteren tegen de oorlog, zouden wij dan massaal in opstand komen? Of: is er een moment waarop we zouden zeggen: nee, we zijn liever onafhankelijk dan ons te onderwerpen aan een ander land?

„Brexit is ook een goed voorbeeld. Daar zie je hoe een groot deel van de Britse bevolking heeft gekozen voor een economisch minder optimale situatie, puur om nationale saamhorigheid. In dat opzicht zijn we niet meer of minder materialistisch, irrationeel of nationalistisch dan andere landen.”