Mens past zich niet snel genoeg aan de klimaatverandering aan

IPCC-rapport Volgens het nieuwste IPCC-rapport past de mens zich nog te weinig aan opwarming aan. Zeespiegelstijging vormt „een existentiële bedreiging voor kustgemeenschappen en hun cultureel erfgoed”.

In augustus 2021 teisterden bosbranden Noord-Marokko. Hittegolven en droogtes zullen vaker voorkomen, en toenemen in intensiteit, bevestigt het nieuwste IPCC-rapport.
In augustus 2021 teisterden bosbranden Noord-Marokko. Hittegolven en droogtes zullen vaker voorkomen, en toenemen in intensiteit, bevestigt het nieuwste IPCC-rapport. Foto Fadel Senna/AFP

De impact van klimaatverandering op mens en natuur is wijdverspreid en diepgaand. Hittegolven, droogtes, hoosbuien, tropische cyclonen en overstromingen nemen toe in frequentie en intensiteit. Het leidt tot meer schade en sterfte, niet alleen onder mensen. Koralen verbleken massaal door de opwarming van de oceanen. Op veel plaatsen sterven bomen door droogte.

Dat schrijft het IPCC, het klimaatbureau van de Verenigde Naties, in een maandag verschenen rapport „Klimaatverandering bedreigt het welzijn van de mens, en de gezondheid van de planeet”, aldus de auteurs.

Het is het tweede deel in een nieuwe (de zesde) rapportencyclus, dat het IPCC eens in de vijf à zeven jaar uitbrengt. Het eerste deel verscheen afgelopen augustus en wees de mens ondubbelzinnig aan als hoofdschuldige van de opwarming. Het nu verschenen, tweede deel concentreert zich op de impact van klimaatverandering, en de aanpassing (adaptatie) eraan door de mens. Over een maand volgt het derde deel, over het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen.


Momenteel leeft bijna de helft van de wereldbevolking (3,3 tot 3,6 miljard mensen) in gebieden die gevoelig zijn voor klimaatverandering, aldus het rapport. Hotspots zijn: West-, Centraal- en Oost-Afrika, Zuid-Azië, Centraal- en Zuid-Amerika, de kleine eilandstaten en het Arctisch gebied. Op sommige plekken pakt klimaatverandering voor de mens gunstig uit. Het zorgt bijvoorbeeld voor meer toerisme, of betere oogsten. Maar al met al is de impact negatief, en neemt de schade toe.

Met het opschuiven van klimaatzones verplaatsen dieren en planten ook hun leefgebied. De helft van de onderzochte soorten verschuift richting de poolgebieden, of bergopwaarts. Dat kan tussen landen tot conflicten leiden, bijvoorbeeld over verplaatsende vispopulaties en visgronden.

Geen geïsoleerd fenomeen

Nadrukkelijker dan in eerdere rapporten schrijven de auteurs dat klimaat, menselijke samenlevingen, en ecosystemen en biodiversiteit onderling afhankelijk zijn. Veranderingen in de een hebben gevolgen voor de ander. Klimaatverandering wordt niet meer als een geïsoleerd fenomeen beschreven. Het is naast de ontbossing, de vervuiling, de overbevissing, de uitputting van grondstoffen, het snelle verlies aan biodiversiteit, een symptoom van hoe de mens – met bijna acht miljard individuen, en tegen het midden van de eeuw met naar schatting tien miljard – met de aarde omgaat. De weg naar meer duurzaamheid vraagt snelle en structurele transformaties, in ons energiegebruik, onze consumptiepatronen, onze manier van landbouw, onze houding ten opzichte van de natuur. Voor oplossingen wijst het rapport onder meer naar inheemse volkeren en hun manier van leven.

Het rapport constateert dat steeds meer landen plannen maken om zich aan het veranderende klimaat en weer aan te passen, en ook daarmee zijn begonnen. Maar de meeste adaptatie is nog gefragmenteerd, kleinschalig en incidenteel. Arme landen, die vaak het hevigst worden getroffen door klimaatverandering, hebben de minste middelen om zich aan te passen. Er is ook toenemend bewijs van zogeheten maladaptatie, aanpassingen die verkeerd uitpakken en mens en natuur juist kwetsbaarder maken.

Lees over klimaatadaptatie: Meeveren met de warmere planeet

De auteurs van het rapport zien ook een toename in gecombineerde effecten. De oceanen warmen niet alleen op, ze verzuren ook, en de zuurstofloze gebieden breiden zich uit. Het versnelt het uitsterven van soorten. Dat heeft weer gevolgen voor de mens – het schaadt bijvoorbeeld de visserij en het toerisme.

Toename in klimaatgevaren

In de afgelopen anderhalve eeuw is het aardoppervlak gemiddeld al 1,1 graad Celsius warmer geworden. Als de opwarming doorzet en boven de 1,5 graad Celsius uitkomt, veroorzaakt dat een „onvermijdelijke toename in klimaatgevaren” en leidt het tot „allerlei risico’s voor ecosystemen en mensen”, aldus het rapport. In het Parijs-akkoord uit 2015 hebben VN-lidstaten vastgelegd om de opwarming tot ver onder de 2 graden Celsius te beperken, en liefst tot 1,5 graden.

Specifiek voor Europa zien de auteurs meerdere soorten risico’s opdoemen. Bij een opwarming boven de 2 graden breiden brandgevoelige gebieden zich uit. In Zuid-Europa krijgt een derde van de bevolking te maken met waterschaarste. Boven de 3 graden Celsius zal het aantal doden door hittestress in Europa verdubbelen tot verdrievoudigen. In de landbouw wordt irrigatie lastiger als gevolg van watergebrek. De schade en het aantal getroffen mensen door toenemende neerslag en rivier-overstromingen kan verdubbelen. De schade in kustgebieden is aan het eind van de eeuw vertienvoudigd. Zeespiegelstijging vormt „een existentiële bedreiging voor kustgemeenschappen en hun cultureel erfgoed”.

De auteurs roepen op tot snelle, gezamenlijke, wereldwijde actie. Niet alleen op het gebied van adaptatie, maar ook bij het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen tot nul. Het moet allebei gebeuren. Met elke verdere vertraging missen we „het korte en snelsluitende window of opportunity om een leefbare en duurzame toekomst voor alles en iedereen veilig te stellen”. Zo stellen ze dat 30 tot 50 procent van al het land op aarde, het zoetwater, en de oceanen beschermd moet worden om ecosystemen en biodiversiteit weerbaar te maken. En dan bedoelen ze echt beschermen. Nu zien ze dat zelfs in beschermde gebieden nog steeds sprake is van vervuiling, uitputting van grondstoffen, en andere schade.