Bij economische sancties tegen Rusland, denkt Europa altijd aan blauwe vlammetjes

Aardgas Europa is erg afhankelijk van Russisch gas. Als Poetin de kraan dichtdraait, is een nog hogere energienota niet het enige gevolg.

foto Bloomberg

Europa kan geen economische maatregelen tegen Rusland treffen zonder aan blauwe vlammetjes te denken. De Europese Unie is zó afhankelijk van Russisch aardgas dat langdurige verstoring van de levering enorme schade zal toebrengen aan de Europese economie. Zo’n situatie kan ook Nederland, dat juist komend jaar de kraan boven de enorme Groningse aardgasbel wil dichtdraaien, in een lastige positie brengen.

Rusland is een grote producent van olie en gas, dus verrassend is het niet dat deze grondstoffen direct duurder werden nadat de oorlog in Oekraïne was begonnen. Binnen één dag werd Brentolie donderdag 8 procent duurder, en werd voor het eerst sinds 2014 meer van 100 dollar per vat betaald. Later viel de prijs terug; aan het eind van de vrijdagmiddag zakte een vat Brent onder de 94 dollar.

De reactie van de Europese aardgasmarkt was heftiger. Een kubieke meter aardgas kostte donderdagmiddag ruim 1,30 euro op de groothandelsmarkt, een toename van bijna 50 procent binnen één dag. Ook daar trad vrijdag enige rust in en zakte de prijs voor een kubieke meter naar 1,03 euro.

Al voordat de oorlog in Oekraïne donderdag begon, spraken energiespecialisten in gealarmeerde termen over mogelijke consequenties voor de Europese energievoorziening als – zwartste scenario – Rusland de complete export van aardgas naar Europa zou blokkeren in reactie op economische sancties van de EU. Dan „heeft Europa geen enkele kans om zich aan te passen”, schreef analist Kateryna Filippenko van het in olie en gas gespecialiseerde bureau Wood Mackenzie woensdag. „Fabrieken zouden moeten worden uitgeschakeld, de inflatie zou in een opwaartse spiraal terechtkomen. De Europese energiecrisis zou de aanzet kunnen vormen voor een wereldwijde recessie.”

Tot donderdagochtend stond de Europese gasmarkt er juist beter voor dan de afgelopen maanden. De herfst was begonnen met ongekende krapte, deels veroorzaakt door beperkte export vanuit Rusland. De dreigende schaarste leidde in december tot recordprijzen, met een piek eind december boven 1,60 euro per kubieke meter. Zulk duur aardgas had eerder onmogelijk geleken – al een heel decennium kostte een kuub 10 tot 30 eurocent.

Maar toen de Europese winter vervolgens grotendeels sneeuw- en ijsvrij bleef, en bovendien schepen met Amerikaans vloeibaar aardgas in Europese havens aanmeerden wegens de hoge prijzen, nam de vrees voor gastekorten af. De prijs daalde.

Lees ook: Schaarsere grondstoffen en hogere gasprijs: hoe sancties ook de EU zelf pijn doen

Door de invasie van Oekraïne, en vooral door de economische sancties erna, is de angst op de Europese gasmarkt ineens terug. Met één groot verschil: het gaat er niet meer om of Europa de winter goed doorkomt, maar of het de komende tijd zijn energievoorziening op peil kan houden.

De Europese afhankelijkheid van Russisch aardgas boezemde jarenlang nauwelijks angst in. Het land is na de VS de grootste gasproducent ter wereld en er liggen al decennia gasleidingen naar Europa. Maar gaandeweg nam de import uit Rusland toe – en zette Poetin levering als politiek instrument in.

Terwijl de eigen gasproductie in Europa, zoals die in Groningen, afneemt, is de importafhankelijkheid van Rusland inmiddels gegroeid tot zo’n 35 procent. En waar Nederland ‘slechts’ 15 procent van zijn gas uit Rusland haalt, importeert Duitsland 55 procent en zijn sommige Oost-Europese landen voor meer dan driekwart afhankelijk van de leveranties van Gazprom.

Wereldmarkt krap

„In de ruime gasmarkten van 2015 tot 2020 was Europa in het voordeel”, verklaart onafhankelijk energie-analist Jilles van den Beukel die geruisloze verschuiving. „Europa had alternatieven waar het aardgas vandaan kon halen, maar nu is de markt wereldwijd krap.” Poetin maakt daar gebruik van door Europa steeds iets minder te leveren – afgelopen jaar kwam er naar schatting zo’n 170 miljard kuub, terwijl dat enkele jaren geleden nog 200 miljard was. „Dat verdient-ie dubbel en dwars terug met stijgende prijzen.”

Voor de gevolgen van langdurig lagere Russische gasexport naar Europa zijn veel scenario’s denkbaar – en onrust daarover doet de prijs nu stijgen.

Om te beginnen is daar de nieuwe pijpleiding naar Duitsland, Nord Stream 2, waarvan de opening voor lange tijd lijkt opgeschort door de Duitse bondskanselier Olaf Scholz. Energiekenner Frank Umbach, van de Liechtensteinse denktank Geopolitical Intelligence Services, concludeerde onlangs dat met die beslissing dit jaar al 10 miljard kuub aanvullende exportcapaciteit „verdampt”. Zonder Nord Stream 2 en een bestendige gastoevoer via Oekraïne kan Europa zijn gasvoorraden deze zomer niet voldoende aanvullen, voorziet Umbach. „Dat veroorzaakt waarschijnlijk langdurige tekorten en hoge prijzen op de Europese gasmarkt.”

Van het Russische gas voor Europa stroomt bijna een kwart, 40 miljard kuub, via pijpleidingen door Oekraïne. Die functioneerden vrijdag nog, aldus de Oekraïense gasnetbeheerder. Maar het risico op verstoringen is reëel.

Zo’n disruptie zou Europa nog afhankelijker maken van gastankers uit de VS – en die komen alleen bij hoge prijzen. Maar het grootste risico is dat Poetin de gastoevoer naar Europa (deels) afsnijdt om economische sancties te vergelden.

Analist Van den Beukel acht die kans klein. Volgens hem zijn de prijsstijgingen op de aardgasmarkt weliswaar flink, maar passen ze niet bij blinde paniek. Hij verwacht dat Poetin de „rationele” weg kiest en zich houdt aan de lange-termijncontracten voor gaslevering aan Europa – bij voor Rusland comfortabel hoge prijzen. „Hij moet wel aan zijn toekomst denken.”

Die toekomstige leveranties hebben zonder twijfel een rol gespeeld bij de vrijdag bekendgeworden sancties. De Russische energiebranche wordt wel enigszins geraakt door een Europees verbod op levering van apparatuur en onderdelen voor de Russische olieindustrie, maar de vergaande sanctie Rusland van het internationale betalingsverkeer af te sluiten is niet genomen. Dat zou betalen voor Russisch gas en olie zwaar hebben bemoeilijkt, met alle gevolgen van dien.

Installaties uitschakelen

Europa heeft weinig speelruimte als de leveranties toch afnemen. Vloeibaar aardgas per schip kan het gat niet zomaar dichten, alleen al omdat de leveranciers uit VS en Midden-Oosten hun productie al goeddeels via lange-termijncontracten aan Aziatische landen hebben verkocht. En de mondiale capaciteit om gas vloeibaar te maken is ook niet onbeperkt. Dan wordt uitschakelen van industriële installaties, waarover Filippenko van Wood Mackenzie al speculeerde, een reëel vooruitzicht. En dat kan de sluiting of productiebeperking van kolencentrales, die onder meer in Duitsland en Nederland speelt vanwege de CO2-uitstoot, opnieuw ter discussie stellen. Zelfs de door Duitsland innig gewenste definitieve sluiting van kerncentrales zou dan onderhandelbaar kunnen worden.

Op dat moment, misschien zelfs nu al, zullen Europese lidstaten met een schuin oog kijken naar het Groningenveld. Het is het grootste aardgasveld in Europa, en er zit nog meer dan 500 miljard kuub in. Technisch gezien kan je er het komend jaar tientallen miljarden kubieke meters uithalen – zoals tien jaar geleden gebruikelijk. Maar van het kabinet moet de reguliere winning volgend jaar stoppen. Enkele jaren later gaan de putten definitief dicht.

Van den Beukel kan zich niet voorstellen dat het kabinet het einde van de winning heroverweegt. Daarvoor zit er te veel pijn bij de overheid. „Maar je kan je voorstellen dat er een verzoek komt uit Brussel. En dan wordt het een lastig besluit om cement in alle putten te spuiten.”