Vrees voor overbelasting rechtssysteem door hausse aan massaclaims van buitenlandse investeerders

Massaclaims De zaak die Alexander Klöpping tegen Apple aanspant, staat niet op zichzelf. Sinds een wetwijziging is in Nederland sprake van een hausse aan massaclaims. Buitenlandse investeerders zien een verdienmodel in de miljardenclaims.

Alexander Klöpping, mediaondernemer en oprichter van Blendle, leidt een stichting die een miljard euro van Apple en Google eist.
Alexander Klöpping, mediaondernemer en oprichter van Blendle, leidt een stichting die een miljard euro van Apple en Google eist. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Wat hebben een Britse vermogensbeheerder, een advocatenkantoor op de Bahama’s, een van oorsprong Franse vliegtuigbouwer en een groep internationale beleggers met het Nederlandse rechtssysteem te maken?

Het antwoord: veel meer dan je zou denken.

Kort na de jaarwisseling diende de stichting Investor Loss Compensation bij de rechtbank in Den Haag een dagvaarding in tegen vliegtuigbouwer Airbus. Namens een groep internationale beleggers eist de stichting 300 miljoen euro van het bedrijf: de aandeelhouders zouden zijn gedupeerd door een omkopingszaak die de koers van Airbus (de Franse onderneming met een hoofdkantoor in Leiden) deed dalen.

De stichting Investor Loss Compensation wordt bestuurd door de Nederlandse advocaat Leo Spigt en het internationale kantoor DRRT Limited, gevestigd op de Bahama’s. Het Britse Therium Capital financiert de zaak, die waarschijnlijk in april voor de rechter komt.

Dat deze kwestie voor een Nederlandse rechter wordt uitgevochten, is geen toeval. Sinds een wetswijziging in 2020 stapelt het aantal massaclaims in Nederland zich op. In januari van dat jaar trad – vooruitlopend op nieuwe Europese regels – de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca) in werking. De wet moest het gemakkelijker maken voor consumenten om via een collectieve procedure een schadevergoeding van een bedrijf te eisen.

Advocatenkantoor Loyens & Loeff noteerde in september 2020 dat er onder de nieuwe wet elf claimzaken bij de rechter waren ingediend. Inmiddels is dat aantal opgelopen tot 49 massaclaims, blijkt uit het openbaar register dat de rechtbanken in Nederland bijhouden. (Over het aantal claims tot 2020 zijn geen cijfers bekend.) De meest recente zaak kwam afgelopen maandag naar buiten: een stichting onder leiding van mediaondernemer Alexander Klöpping eist 1 miljard euro van Apple en Google wegens machtsmisbruik, waardoor smartphonegebruikers te veel betaalden voor apps.

‘Makkelijk toegang tot het recht’

In veel gevallen gaat het om claims die in de miljarden lopen. Een partij eist 6 miljard euro van appfabrikant TikTok, een andere 3 miljard van een reeks autobedrijven, een derde club wil 3,2 miljard euro van de GGD zien wegens een datalek. Zulke claims waren tot voor kort eigenlijk vooral bekend uit Amerikaanse rechtszaken. Hoe kansrijk ze in Nederland zijn, valt nog nauwelijks te zeggen.

„Het beeld is dat de meeste claimzaken in Europa zich nu in Nederland concentreren”, zegt advocaat Jan-Koen Sluijs, betrokken bij de stichting van Klöpping. „Het neemt zo’n hoge vlucht omdat het aantrekkelijk blijkt hier procedures te starten. Partijen krijgen gemakkelijk toegang tot het recht, het aanspannen van een procedure is relatief goedkoop. We zijn een goed procesland.”

Ook advocaat Mijke Sinninghe Damsté van Loyens & Loeff, gespecisaliseerd in massaclaims, zegt dat „ons rechtssysteem erg geschikt blijkt voor dit soort zaken”. Sinninghe Damsté: „Nederland is wat massaclaims betreft echt een voorloper in Europa.”

Het overgrote deel van de massaclaims wordt gefinancierd door buitenlandse investeerders: vaak vermogensbeheerders met een speciale afdeling procesfinanciering. Therium Capital bijvoorbeeld, dat de zaak van beleggers tegen Airbus betaalt, heeft wereldwijd voor 36 miljard dollar aan vergelijkbare schadeclaims ingediend. De zaak van Klöpping tegen Apple wordt gefinancierd door de Amerikaanse vermogensbeheerder Fortress.

Lees ook dit vragenstuk: Waarom Alexander Klöpping zich nu opwerpt als boegbeeld tegen Big Tech

Een dochterbedrijf van Fortress, Vannin Capital, financiert de stichting Car Claim, die in totaal 3 miljard euro eist van een reeks autobedrijven (onder meer Volkswagen, Peugeot en Citroën) wegens het gebruik van sjoemelsoftware. De stichting Massaschade & Consument, die onder meer een claim heeft ingediend bij AirBnb namens huurders die te hoge bemiddelingskosten betaalden, ontvangt financiering van Omni Bridgeway, onderdeel van een Australisch concern.

Het verdienmodel van deze investeerders is vrijwel altijd hetzelfde. Ze nemen alle kosten op zich: de inhuur van advocaten, het opzetten van de stichting, de campagne om consumenten aan zich te binden, et cetera. De claimclubs richten zich vaak niet alleen op Nederlandse klanten: ook gedupeerden in het buitenland kunnen zich aansluiten, waarna de zaak voor de Nederlandse rechter wordt gebracht. Omdat het om langdurige en complexe zaken gaat, kan dat in de miljoenen euro’s lopen. In ruil daarvoor krijgen ze een percentage van de uiteindelijke schadevergoeding – als het zover komt. In de meeste gevallen een percentage van 25 procent, dat afneemt naarmate de vergoeding hoger uitvalt. Advocaten mogen in Nederland niet op basis van no cure, no pay werken, maar dat verbod geldt niet voor financiers.

‘In feite een vorm van beleggen’

„Het is in feite een vorm van beleggen in de uitkomst van zo’n rechtszaak”, legt Sluijs uit. „Daar hangt misschien een zweem van Amerikaanse toestanden omheen, maar zo zie ik het niet. Je moet de werkelijk geleden schade kunnen aantonen. Zaken als een vrouw die haar hondje in de magnetron heeft gedaan en daarna miljoenen eist, zul je hier niet zo snel zien.”

„Dit is big business”, zegt Cor Wijtvliet van de stichting Onderzoek Marktinformatie, die afgelopen jaar namens 64.000 gebruikers een claim van 1,4 miljard euro heeft ingediend tegen TikTok wegens privacyschendingen. „Er gaat een hoop geld in om, het is nu eenmaal een verdienmodel.”

Zijn stichting is niet de enige die in Nederland de strijd wil aanbinden met de Chinese appmaker: nog twee andere partijen eisen ook grote bedragen van TikTok. Ook dat komt vaker voor: in claimzaken tegen Apple, Airbus, en de sjoemelende autobedrijven hebben zich eveneens meerdere partijen gemeld. Het confronteert de Nederlandse rechters met een nieuw fenomeen: voordat het over de schadevergoeding kan gaan, moet de rechtbank bepalen welke claimende partij de leiding krijgt in het proces.

„Daarbij staan wij eigenlijk met 2-0 achter, omdat onze stichting door de bestuursleden zelf is gefinancierd”, zegt Wijtvliet, van een van de claims tegen TikTok. „Achter die andere partijen zit veel geld. De rechter zal zeker laten meewegen of we de adem hebben om de zaak financieel uit te zitten. Maar uiteindelijk gaat het ook om de degelijkheid van de casus. Wij denken dat die van ons goed is.”

De stichting Car Claim leidt de procedure tegen autobedrijven waaronder Volkswagen, vanwege het gebruik van sjoemelsoftware. Nog drie partijen hebben in die zaak claims ingediend. „Wij zoeken nadrukkelijk de samenwerking”, zegt stichtingsvoorzitter en voormalig ANWB-baas Guido van Woerkom. „We vinden het in het belang van de autobezitters om samen op te trekken. Dat heeft voordelen: je kunt samen gegevens verzamelen, contacten met betrokkenen onderhouden, gezamenlijk aan dagvaardingen werken.”

Geen regulering claimstichtingen

Afgelopen jaar won de stichting een zaak bij de rechtbank Amsterdam: Volkswagen moet mensen die een nieuwe auto aanschaften 3.000 euro terugbetalen en kopers van een occasion 1.500 euro. Volkswagen ging daartegen in beroep. Mogelijk komt de kwestie later dit jaar voor bij het Gerechtshof. Van Woerkom: „De harde realiteit is dat zulke zaken wel zes of zeven jaar kunnen duren. Daarom is het ook belangrijk dat je grote partijen achter je hebt staan.”

Jeroen Kortmann, advocaat bij Stibbe en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, treedt doorgaans op voor bedrijven die met een claim worden aangesproken. Hij waarschuwt voor het gebrek aan regulering van de claimstichtingen. „Er is geen toezicht en onvoldoende transparantie. Alleen de rechter toetst of de partij die het initiatief krijgt, daarvoor geschikt is. Er zijn te weinig waarborgen dat zo’n club de zaak daadwerkelijk tot een goed einde kan brengen.”

Kortmann verwacht dat het in sommige zaken zal misgaan: „Je hebt goede clubs, maar er zitten ook rommelaars tussen. Je kunt erop wachten dat een claimclub of financier een keer met de opbrengst aan de haal gaat, of dat gedupeerden helemaal niets krijgen omdat de claimstichting er een potje van maakt.”

Advocaat Mijke Sinninghe Damsté ziet ook een gevaar in de huidige hausse aan claimzaken: „Ik vraag me af of het systeem dit aankan. Te veel complexe en langlopende procedures zijn belastend voor rechtbanken. Bovendien schrijft de wet voor dat alleen zaken die een nauwe band met Nederland hebben hier moeten worden behandeld. Je moet dus niet alle zaken die in Europa spelen naar Nederland willen halen.”