Zo pro-westers is Oekraïne niet, laat staan liberaal

Hubert Smeets en Mykola Riabchuk schreven recent in NRC de Oekraïense bevolking een uniform ‘westers’ verlangen toe. Dat is fundamenteel misplaatst en onjuist. Een van de drijvende krachten achter het huidige conflict is nu juist de poging van de nationaliserende Oekraïense staat om na ‘Maidan’ zo’n vermeende uniformiteit op te leggen aan een wezenlijk diverse bevolking (etnisch, politiek, taalkundig). En zo is het al sinds februari 2014.

In het Westen wordt de Maidan-opstand die toen plaatsvond vaak gezien als een van de liberale ‘kleurenrevoluties’ in de post-Sovjet-ruimte. Tegelijkertijd behoort deze opstand, ook al wordt dit vaak verdoezeld, tot het soort onliberale, rechtse mobilisaties waardoor het Westen in die jaren werd geplaagd. Tijdens Maidan en andere collectieve acties recycleden lokale demonstranten soepeltjes de overheersende liberale verhalen van partijen uit het ‘maatschappelijk middenveld’, gefinancierd door het Westen. Maar dit waren kleine lokale groeperinkjes die niet de verscheidenheid weerspiegelden van een opstand als Maidan, laat staan van het land. Alleen in West- en Midden-Oekraïne namen de betogingen een massaal karakter aan, maar ze werden door veel minder dan de helft van de Oekraïners gesteund. President Janoekovitsj werd uiteindelijk met geweld verwijderd.

Kleine radicale nationalistische groeperingen speelden een sleutelrol. Hun historische fascistische denkbeelden, doordesemd van anticommunisme en gericht tegen Rusland, waren voor dit land een geschenk om luidruchtig op de fascistische elementen van het Oekraïense nationalisme te wijzen. Daarna legitimeerde dit verhaal de inlijving van de Krim. En nadat in mei 2014 in Odessa tientallen anti-Maidanbetogers waren gedood, hielp dat om, met geheime Russische steun, de pro-Russische bevolking in Oost-Oekraïne voor de ‘volksrepublieken’ te mobiliseren.

De Verenigde Staten waren niet genegen om in dit Russische verhaal mee te gaan, en besloten de andere kant op te kijken. Ze zwegen over de lelijke kanten van Oekraïne na Maidan en beklemtoonden zijn democratische, liberale en prowesterse signatuur. De Oekraïense regeringen waren wel zo slim om het spel retorisch mee te spelen, anders zou de stroom IMF- en ander westers geld stilvallen.

Sabotage Minsk II-akkoorden

Hoe relevant is dit alles? De Oekraïense staat lijkt op zijn eigen grondgebied niet met zijn verklaarde aartsvijand te kunnen leven, ook al moet dit officieel worden ontkend. De gevolgen zijn reëel.

In 2015 werden tussen Oekraïne, Rusland, Frankrijk en Duitsland de Minsk II-akkoorden gesloten, nadat een Oekraïense aanval op de rebellen in het oosten door Russische artillerie was gestuit. Het is bekend dat de tekst van Minsk grotendeels door Angela Merkel is opgesteld. Hij voorziet in autonomie voor Oost-Oekraïne, Oekraïense controle over de grenzen met Rusland en voor de gewapende rebellen en functionarissen van de ‘volksrepublieken’ een pardon plus reïntegratie in de lokale staat en politie. Minsk belichaamt alles wat we weten over een doelmatige oplossing na conflicten.

Maar de Oekraïense regeringen blijven de akkoorden saboteren. Rechts wordt ertegen gemobiliseerd – noemt het een capitulatie en dreigt met geweld. Een Oekraïense toponderhandelaar werd bij thuiskomst uit Moskou na besprekingen met Poetin over de akkoorden van Minsk van verraad beschuldigd. De status van de Russische taal wordt ingeperkt en oppositiezenders worden gesloten. Minsk II wordt afgeschilderd als een Russisch paard van Troje dat Oekraïne zal beletten lid van de NAVO en de EU te worden, omdat de oostelijke regio’s dit zouden kunnen blokkeren. De Amerikanen, die geen deel van het Minsk-proces uitmaakten, hebben zich afzijdig gehouden.

De Oekraïense regering zal eensgezinde westerse steun nodig hebben om de nationalisten te weerstaan

Oekraïne was altijd al de plek waar de Amerikaanse wereldhegemonie en een herrijzend Rusland tegen elkaar zouden opboksen. Na de chaotische aftocht uit Afghanistan lijken de VS nu van zins om hun universele rode lijnen luid en duidelijk te verkondigen. Een pro-NAVO-publiek als het Nederlandse (in dat opzicht op één lijn met Polen) hoort graag de oneliners dat de NAVO voor iedereen openstaat die lid wil worden. Maar van de rituele herhaling van zulke universalistische stellingen worden deze nog niet realistischer.

Zolang de Nederlanders of de Amerikanen niet voor Oekraïne willen vechten en sneuvelen, moeten ze de Fransen en Duitsers danken dat zij Oekraïne (of Georgië) niet tot de NAVO willen toelaten. Sterker nog, ze zouden dit standpunt expliciet moeten onderschrijven. Want binnenkort zouden op het altaar van de retorische wereldheerserstrots weleens tienduizenden mensenlevens kunnen worden geofferd. Waarom zouden we dit niet weigeren?

Lees ook

Oekraïne net als Finland ooit een neutrale bufferstaat? Volgens deze Finse oud-diplomaat is dat geen oplossing: ‘Poetin wil zich Oekraïne niet laten ontglippen’

Onderken: Oekraïne een bufferland

Jaap de Hoop Scheffer, voormalig NAVO-baas, erkende laatst in NRC: iedereen weet „dat Oekraïne in de voorzienbare en onvoorzienbare toekomst geen NAVO-lid wordt. Het is al een bufferland. Het is iets wat je NAVO-baas Jens Stoltenberg nooit zult horen zeggen [...] maar ik kan dat nu wel zeggen.” Laten we dat dus allemaal zeggen, en de benodigde diplomatieke versluiering vinden om er gevolgen aan te geven.

Oekraïne dient zijn diversiteit te erkennen en constructief aan Minsk II mee te werken. Nederland kan, gelet op zijn eigen traditie van tolerantie en historische conflictoplossing, een intelligente rol spelen. De Oekraïense regering zal eensgezinde en uitgesproken westerse steun nodig hebben om een nationalistische opstand te weerstaan.

Daarna moet het Westen hulp en investeringen voor de wederopbouw van Oost-Oekraïne bieden. De VS moeten aan de vredesbesprekingen deelnemen of ze anders loyaal steunen. Deze eenheid die het Westen zou moeten kunnen opbrengen, is veel belangrijker dan die rondom wapenleveranties en sancties.

Het alternatief is dat Oekraïne misschien wel eens zonder de Donbas-regio zou moeten leven, en dat is waar de nationalisten uiteindelijk van dromen: een gezuiverd Oekraïne zonder Russische verraders. Als Amerika en Oekraïne zich niet stevig aan Minsk II verbinden, zou Poetin die droom wel eens met geweld voor hen kunnen verwezenlijken.