De pil of spiraal vóélt soms wel verplicht in de gesloten jeugdzorg

Drie vragen over gedwongen anticonceptie in de jeugdzorg Meiden tot anticonceptie dwingen? Dat doen we niet, zegt de gesloten jeugdzorg. Dat jongeren het als „drang” ervaren, sluiten ze niet uit.

Jeugdzorginstellingen mogen niet zomaar anticonceptie opleggen. Daar moet een rechter zich over uitspreken.
Jeugdzorginstellingen mogen niet zomaar anticonceptie opleggen. Daar moet een rechter zich over uitspreken. Foto Olivier Middendorp

Meisjes in de gesloten jeugdzorg worden soms gedwongen anticonceptie te nemen, bleek vorige week uit onderzoek van het journalistieke platform Pointer. Uit gesprekken met cliënten en oud-medewerkers kwam naar voren dat meisjes tijdens hun behandeling verplicht worden om gebruik te maken van bijvoorbeeld de pil of een spiraal. Meteen bij binnenkomst, of als voorwaarde voor verlof. De instellingen spreken tegen dat sprake is van dwang. Hoe zit het precies?

1 Wat is er aan de hand in de jeugdzorg?

Pointer sprak met jonge vrouwen die de afgelopen jaren in gesloten jeugdzorginstellingen door heel Nederland verbleven. Uit hun verhalen bleek dat anticonceptie voor hen als een verplichting voelde, omdat ze verwachtten dat er consequenties zouden zijn wanneer ze zouden weigeren. „Ik was jong en kon niet goed voor mezelf opkomen. Je kan wel zeggen dat je het niet wil, maar dan krijg je gezeik”, aldus een van hen. Een ander: „Je bent zo gewend dat dingen voor je worden bepaald, dat tegenstribbelen geen optie is.”

In de gesloten jeugdzorg, ook JeugdzorgPlus genoemd, verblijven kinderen en jongeren die bescherming nodig hebben tegen zichzelf of anderen. Bijvoorbeeld omdat ze slachtoffer zijn van huiselijk geweld of seksueel misbruik of in handen zijn gevallen van loverboys. In de instelling krijgen ze te maken met beperkende maatregelen die zijn vastgelegd in de Jeugdwet. Zo gaan deuren op slot en mogen ze niet altijd contact hebben met de buitenwereld. In 2020 was er bij 1.128 jongeren sprake van een ‘gesloten plaatsing’.

2 Is verplichte anticonceptie toegestaan?

Het opleggen van anticonceptie is in strijd met het recht op bescherming van lichamelijke integriteit en het zelfbeschikkingsrecht, vastgelegd in internationale verdragen zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Wel is er sinds vorig jaar een wet, de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, die geboortebeperking in de praktijk mogelijk maakt. In bepaalde gevallen, zo bleek uit een aantal rechtszaken, kan anticonceptie worden voorgeschreven als onderdeel van het ‘zorgplan’ voor mensen met psychische problemen. Dit moet wel altijd eerst door een rechter worden getoetst.

Lees ook dit opiniestuk van oud-kinderrechter Cees de Groot: Sommige vrouwen mogen geen moeder worden (2017)

Jeugdzorginstellingen mogen strikt juridisch gezien dus niet zomaar anticonceptie opleggen. Maar wat is een verplichting? Is er sprake van dwang als een cliënt zich niet expliciet verzet? André den Exter, universitair hoofddocent gezondheidsrecht aan Erasmus School of Law, noemt dit een „lastige categorie”. Tegen Pointer: „Het wordt een beetje schimmig als er gepusht wordt, bijvoorbeeld door er consequenties aan te hangen. Dat is formeel gezien gewoon een vorm van dwang, dat kan alleen met instemming van de rechter. Anders is het illegaal en een inbreuk op de lichamelijke integriteit.”

3 Wat zeggen de jeugdzorginstellingen?

Jeugdzorg Nederland deed navraag bij alle elf JeugdzorgPlus-instellingen. Die herkennen zich, schrijft de branchevereniging, niet in het „beeld” dat Pointer schetst. „Zij geven aan dat er in hun organisaties geen sprake is van gedwongen anticonceptie.” Dat sommige jongeren het advies om anticonceptie te gebruiken als „drang” hebben ervaren, „kan natuurlijk niet uitgesloten worden”.

„Bij ons is het nooit zo dat we bij binnenkomst zeggen: je móét anticonceptie gebruiken en anders wordt het vervelend”, zegt Jan van Wirdum, directeur van de Brabantse JeugdzorgPlus-instelling Almata. „Wel is het altijd deel van de behandeling om het bespreekbaar te maken. De meiden die bij ons komen zijn vaak erg beschadigd. Onze opdracht is: hoe maak je ze weerbaar?”

In een rapport uit 2018 over de hulp van Almata aan slachtoffers van loverboys en mensenhandel, merkt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd op dat anticonceptie „bij verhoogde risico’s” als voorwaarde voor verlof kan gelden. De keren dat dit daadwerkelijk gebeurde, zegt Van Wirdum, zijn de laatste tien jaar op één hand te tellen. „Die opmerking van de inspectie was gebaseerd op een situatie waarin een 13-jarige meisje met een licht verstandelijke beperking zei dat ze een ‘wild weekend met haar vriendje’ zou hebben. Toen hebben we gezegd: laten we het verlof nog even uitstellen.”

Gedragswetenschapper Lilian Hoogendijk, verbonden aan de meidengroep van Almata, wijst op de grote verantwoordelijkheid van de behandelaren. „We zijn voortdurend bezig de risico’s in te schatten en de afweging te maken tussen zelfbeschikking en zelfbescherming.”