Van geboorte tot de dood: alles mag op beeld. Geboorte- en uitvaartfotografen over hun werk

Fotografie Met de opmars van geboorte- en uitvaartfotografie lijken taboes rondom bevallingen en de dood te verdwijnen. Durven we kwetsbare momenten met rauwe pijn en verdriet vaker op beeld vast te leggen?

Een voorbeeld van het werk van uitvaartfotograaf Boukje Canaan.
Een voorbeeld van het werk van uitvaartfotograaf Boukje Canaan. Foto Boukje Canaan

‘Uitvaartfoto’s zijn niet alleen een blijvende herinnering aan een afscheid, ze helpen ook bij de verwerking van verdriet”, zegt uitvaartfotograaf Boukje Canaan (49) uit Eindhoven. Ze noemt het voorbeeld van een jonge moeder die sterft en een introverte weduwnaar die met twee kinderen achterblijft. Af en toe legt hij het fotoboek op tafel om het gesprek met zijn kinderen over het verlies op gang te helpen. „Sommige nabestaanden geven aan dat het afscheidsalbum inmiddels vaker is bekeken dan het trouwalbum”, zegt Canaan.

Er is groeiende interesse in uitvaartfotografie, ook wel afscheidsfotografie genoemd. Uitvaartondernemer Hans Kuyper (76), houdt al dertig jaar cijfers in de uitvaartbranche bij. Uitvaartfoto’s zijn volgens hem iets van de laatste jaren. Hij telt 117 professionele afscheidsfotografen in Nederland, ongelijk gespreid over het land: „In de Biblebelt reserveren mensen niet snel een uitvaartfotograaf.”

Door de coronamaatregelen, die het aantal aanwezigen bij een uitvaart beperken, is er meer behoefte aan uitvaartfotografie, zegt Canaan. „Als niet iedereen bij een uitvaart kan zijn, is het extra waardevol te laten zien hoe de dag is verlopen. Zo zijn mensen tóch een beetje aanwezig.”

Nu door corona veel bruiloften zijn uitgesteld, zijn bruidsfotografen zich meer op andere niches gaan richten, waaronder uitvaarten. Canaan wijst erop dat dit type fotografie wel andere vaardigheden vraagt: je moet bijvoorbeeld goed kunnen omgaan met rouw en verlies. „De communicatie met nabestaanden en de samenwerking met de uitvaartondernemer moet je niet onderschatten. En je moet kunnen fotograferen met lastig licht en in kleine ruimtes, waar de overledene ligt opgebaard. Waar een bruidspaar juist veelvuldig in beeld wordt gebracht, wensen mijn klanten vaak niet dat de overledene veel in beeld komt. Het verhaal om de hoofdpersoon heen is daardoor extra van belang.”

Te intieme beelden

Zelf was Canaan teleurgesteld in de aangeleverde foto’s na de begrafenis van haar moeder, twaalf jaar geleden. „Ik miste het verhaal: de sfeer, setting en hoofdpersonen. Op de foto’s stonden vooral de pastoor en het koor, terwijl mijn familie en details van de geschilderde kist ontbraken. Achteraf zei de fotograaf dat hij die beelden te intiem vond.”

Canaan ontdekte dat er niet veel uitvaartfotografen waren en richtte het platform Afscheidsmomenten op. Doel ervan is dat fotografen van elkaar leren en klanten kunnen koppelen aan een andere fotograaf als ze zelf niet kunnen.

Sinds 2016 leidt ze uitvaartfotografen op binnen de opleiding Bekwaam Afscheidsfotograaf. Cursisten leren hoe ze moeten omgaan met rouw van anderen. Hoe of wanneer fotografeer je een overledene? Hoe ga je om met de familie als sprake is van zelfdoding?

Inmiddels telt Nederland zestig gediplomeerde afscheidsfotografen en nog veel meer zonder diploma. Bij de Kamer van Koophandel stonden vorig jaar 22.382 fotografen ingeschreven, Verder hebben 13.000 ondernemers fotografie als nevenactiviteit.

Per afscheid fotografeert Canaan minimaal vier uur, vaker is ze acht uur aanwezig. „Wat een familie uitgeeft, is daardoor verschillend. De gemiddelde offerte is 850 euro.” Maar, zegt ze, het komt vaak voor dat klanten albums nabestellen en dus meer uitgeven.

Canaan verdient naast de uitvaarten ook met lesgeven, haar omzet was vorig jaar 75.000 euro. „Ik fotografeer maximaal 45 uitvaarten per jaar. Komen er meer aanvragen, dan geef ik die aan collega’s door.”

Geboortefotografie

Naast uitvaartfotografie wint ook geboortefotografie aan populariteit. Tot twee jaar terug waren bij het platform De Geboortefotograaf dertig fotografen aangesloten, nu 125. Het lastige aan dit soort fotografie, zegt oprichter Renate van Lith (44), is dat een bevalling zich niet laat plannen. Als fotograaf leg je alles vast, van de weeën tot de uitdrijving van de baby en het moment dat de ouders hun kindje voor het eerst zien.

In 2015 begon Van Lith als geboortefotograaf. Haar omgeving keek destijds vaak een beetje vies als ze vertelde wat ze deed. „Waarom zou je een vreemde bij een bevalling toelaten, kreeg ik te horen. De term ‘geboortefotograaf’ was nieuw. Inmiddels weet bijna iedereen wat het inhoudt, dankzij foto’s op sociale media of albums bij vriendinnen of familie”, zegt Van Lith.

Geboortefotograaf, net als fotograaf, is een vrij beroep: iedereen mag zich zo noemen. Daarom bestaat er sinds 2020 een onafhankelijk keurmerk van de Stichting Keurmerk Geboortefotografie. Tien van de 125 fotografen van De Geboortefotograaf hebben er inmiddels een.

Foto Renate van Lith

Op de verlosafdeling van een ziekenhuis zijn geboortefotografen over het algemeen overal toegestaan, al verlangen ziekenhuizen van fotografen met wie ze officieel samenwerken soms dat ze over een keurmerk beschikken – als kwaliteitswaarborg.

Vooral veel wachten

Settia Tin (30) uit Den Haag is aangesloten bij De Geboortefotograaf. Al tijdens haar opleiding fotografie aan de Kunstacademie legde ze het liefst „rauwe en pure emoties” vast en was ze naar mensen „zonder masker” op zoek. „Ik heb uitvaarten overwogen, maar na mijn eerste bevalling wist ik dat dit het was. De eerste paar jaar deed ik er andere fotografieklussen naast, sinds twee jaar kan ik leven van mijn inkomsten als geboortefotograaf.” Afgelopen jaar verdiende Tin, die lid is van de beroepsvereniging Dupho, 25.000 euro netto. Per geboorte ontvangt ze gemiddeld 1.500 euro.

Foto Renate van Lith

Geboortefotografie is vooral veel wachten. Niet alleen op het moment zelf, maar ook tijdens de bevalling. Tin neemt hooguit vier geboorten per maand aan, niet meer dan een uur rijden van haar woonplaats. Zo is ze er op tijd bij. De twee weken voor en na de uitgerekende datum staat ze 24/7 klaar om te vertrekken. De langste bevalling die ze fotografeerde, duurde ruim 24 uur.

Bij het kennismakingsgesprek legt Tin de aanstaande ouders uit wat ze van haar aanwezigheid kunnen verwachten. „Zo schatten ze zelf goed in of ze mij kunnen accepteren. Tijdens de bevalling voel ik intuïtief goed aan wanneer het gepast is om dichterbij te komen of juist even afstand te bewaren. Ook geef ik aan dat ze zich niet om mij hoeven te bekommeren, dat ik mezelf wel red met eten, drinken en wachten.”

Moeders in spe kiezen in eerste instantie vaak voor geboortefoto’s als cadeau aan zichzelf, maar achteraf delen ze foto’s toch vaak trots op sociale media. Denk aan het bevallingsbad, de eerste aanblik of het moment dat het kindje bij een keizersnee uit de buik wordt gehaald. Tin: „Mijn foto’s zijn een familiedocument. Hoe zag de liefde van jouw ouders eruit toen ze jou voor het eerst zagen? De eerste jaren bekeek ik mijn werk vooral vanuit fotografisch oogpunt, inmiddels voel ik vooral de emotionele waarde. Bevallingsfoto’s gaan dieper dan alleen een mooi plaatje.”

Veel vrouwen raken, door de pijn en emoties tijdens hun bevalling, ‘momenten kwijt’ – en die komen terug bij het zien van de foto’s. Als een vrouw een bevalling als traumatisch heeft ervaren, kunnen beelden helend zijn. Tin: „Een vrouw kan haar bevalling anders beleven dan hoe ik die vastleg. Ik leg de focus op liefde, emotie en connectie. In het heftigste moment zal de hand van de partner op de schouder niet gevoeld zijn.”

Geheugensteuntje

Ook bij een vroeggeboorte of doodgeboren kindje zijn foto’s van onschatbare waarde, heeft Canaan meermaals ervaren. Zelf verloor ze twintig jaar geleden een tweeling bij een vroeggeboorte. Had ik maar een foto van hen gehad, denkt ze nu, dan hadden mijn andere kinderen hun broertjes kunnen zien. „Met een foto in huis wordt er eerder over de overledene gesproken. Foto’s geven erkenning: het gemis mag er zijn.”

Sinds ze werkt als uitvaartfotograaf, legt ze ook vroeggeboortes vast en kent ze de waarde van foto’s in het rouwproces. „Van ouders krijg ik dan te horen: ‘Onze liefde was op dat moment overschaduwd door paniek en verdriet. Achteraf zie ik op de foto’s dat we echt van dit kindje hielden, of eigenlijk nog altijd houden.’”

Foto Boukje Canaan