Necrologie

Max Moszkowicz sr. wilde zijn leven lang de allerbeste zijn

Max Moszkowicz sr. (1926-2022) strafpleiter

Max Moszkowicz sr. (95) was de nestor van de Nederlandse strafpleiters. Hij werkte zijn hele leven om het oorlogstrauma uit zijn jeugd te verdringen. Donderdag overleed hij.

Max Moszkowicz, omringd door zijn zonen David, Bram, Robert en Max jr. (v.l.n.r.) in 1982.
Max Moszkowicz, omringd door zijn zonen David, Bram, Robert en Max jr. (v.l.n.r.) in 1982. Foto Leo van Velzen

Keihard werken om het gruwelijke oorlogstrauma te verwerken. Het was arbeidstherapie die Max Moszkowicz sr. op de been hield. Al was echt vergeten niet eenvoudig.

Als tiener was hij 954 dagen lang de gevangene van de nazi’s en na terugkeer in Nederland werd hij de bekendste strafadvocaat van Nederland. Toch zou de oorlog nooit voor hem ophouden. Als Moszkowicz ’s avonds zijn pak uittrok, zag hij op zijn linkerarm het nummer (65016) dat de nazi’s in september 1942 in concentratiekamp Auschwitz in zijn huid hadden gebrand. „Dat is mijn telefoonnummer, zodat ik het niet vergeet’’, vertelde hij zijn kinderen toen ze nog klein waren. Over de oorlog sprak hij liever niet. „Het is niet uit te leggen en het kan niet worden begrepen.”

Donderdagmiddag, op International Holocaust Remembrance Day, is Max Moszkowicz op 95-jarige leeftijd gestorven. Op 5 oktober 1926 werd hij in de Duitse stad Essen geboren. Hij was het eerste kind van de van oorsprong Poolse joden Feiga Raab en Abraham Moszkowicz. Het stel was een paar jaar eerder pogroms ontvlucht in Pools Galicië. In 1933 moest de familie Moszkowicz opnieuw de benen nemen, toen Adolf Hitler in Duitsland de macht greep. Het gezin kreeg onderdak in het dorpje Amby bij Maastricht. Daar waren ze veilig tot 25 augustus 1942. Toen moesten ze zich melden bij een school en werden ze in een groep van driehonderd Joodse Limburgers met de trein vervoerd naar Westerbork en later gedeporteerd naar Auschwitz.

Zijn moeder Feiga (39), zusje Helga (12) en broertje Joop (2) werden meteen na aankomst vergast. Zijn vader werd een maand voor het einde van de oorlog abgespritzt: met een spuitje in de hartstreek vermoord. Alleen Max overleefde, in totaal vier concentratiekampen. Hij wist in Auschwitz onder meer als bokser extra eten te krijgen en wijzigde in januari 1945 bij een nieuwe registratie in kamp Mauthausen brutaal zijn identiteit: de joodse gevangene werd een protestantse verzetsstrijder. Op 6 mei 1945 werd Moszkowicz in kamp Ebensee bevrijd. Een dag later begon hij lopend en fietsend aan de terugreis. Amerikaanse militairen zetten hem uiteindelijk af voor de bioscoop in Maastricht. Zesenveertig kilo verdriet.

Vier jaar gymnasium in één jaar

De jongeman werd opgevangen door de familie Bessems in Amby. Dit gezin had tijdens de oorlog over de bezittingen van de familie gewaakt. Moszkowicz deed vier jaar gymnasium in één jaar en huwde op zijn 22ste verjaardag met Bertha, de oudste dochter van het Limburgse pleeggezin. Op verzoek van zijn schoonfamilie had Moszkowicz zich katholiek laten dopen en trouwde hij in de dorpskerk. Hij opende met zijn echtgenote in de Spilstraat van Maastricht een winkel in dameslingerie, korsetten en kousen: De Spil. Binnen een jaar had hij een keten van zes textielzaken.

Het zakendoen kon Moszkowicz ondanks het commerciële succes maar matig bekoren. In 1954 begon hij in de avonduren te studeren, aanvankelijk medicijnen in Utrecht en later rechten in Nijmegen. Vier jaar later spijkerde hij een bord aan de deur in Maastricht: Moszkowicz Advocaten.

De jurist bouwde een omvangrijke civiele praktijk op maar maakte uiteindelijk vooral furore als strafpleiter. Het was een specialisme dat de meeste advocaten in die tijd te ordinair vonden. De retorisch zeer begaafde Moszkowicz verdiende er evenwel een goede boterham mee. Hij schreef rekeningen „mét aanzien des persoons”, zo noemde hij dat.

In de zittingszaal sprak hij zacht, langzaam en zonder veel gebaren. „Going slowly, but with a heavy stick’’, was naar eigen zeggen zijn betoogstijl. Boeiend was het vrijwel altijd.

Volgens Harm Brouwer, voormalig rechter en baas van het Openbaar Ministerie, was Moszkowicz vooral „een verhalenverteller”. Een raadsman die het moet hebben van scherpzinnigheid en niet van verbaal geweld. De advocaat wist de ‘feiten’ op „een andere manier te rangschikken” en bracht zo de rechter aan het twijfelen, aldus Brouwer in de biografie De bokser van Moszkowicz die in 2018 verscheen.

Strafpleiter voor zware jongens

Moszkowicz was vanaf de jaren zeventig de meest gezochte strafpleiter onder zware jongens. Een beetje ontvoerder, bankovervaller of drugsbaron kende het telefoonnummer van het Maastrichtse kantoor van Max Moszkowicz (043-254560) uit zijn hoofd. Een boef won aan crimineel prestige als zijn strafzaak in De Telegraaf stond met een tekening waarop hij naast meester Moszkowicz zat.

De advocaat toonde zich ook een meester in het bespelen van de publiciteit. Hij wist vaak handig de in die tijd zeer strikte verbodsregels op het maken van reclame voor zijn vak te omzeilen. De Maastrichtse jurist schreef zo’n twintig jaar lang columns in De Telegraaf over zijn alter ego Mr. Raab. De rubriek verschafte hem grote bekendheid. In het onderhouden van warme banden met de media maakte hij school onder collega’s. Ook zijn meest succesvolle leerlingen, zoals Theo Hiddema, Piet Doedens, Geert-Jan Knoops en zijn jongste zoon Bram zochten graag de publiciteit.

Moszkowicz is tot op hoge leeftijd blijven pleiten. Ook al had hij een gloeiende hekel aan het dragen van „een zwarte jurk”, zoals hij zijn toga noemde. In zijn rijdende comfortabele kantoor, een klassieke Jaguar met chauffeur, reisde hij alle arrondissementen af. Echt intrinsiek slechte mensen bestaan niet, was zijn lijfspreuk. De omgeving, de omstandigheden kunnen iemand op het slechte pad brengen. Of de rechter daar alstublieft rekening mee wilde houden. „Door mijn tragische achtergrond heb ik me zeker dichter kunnen verplaatsen naar de mens-in-ellende”, zei hij in 1986 tegenover interviewer Hugo Camps.

Als de buitenwereld hem weer eens lastig viel met vragen over de beroepsethiek van de strafadvocaat, vertelde Moszkowicz onvermoeibaar „niet de daad maar de dader” te verdedigen. Alleen oorlogsmisdadigers, zoals collaborateur en SS’er Pieter Menten, wees hij de deur. Emoties mochten zijn juridische chirurgenwerk immers niet in de weg staan.

Hij citeerde graag oude joodse wijsheden, bijvoorbeeld uit de Talmoed. „Het recht moet hartstochtelijk en koel bemind worden.” Moszkowicz liet zich vooral op latere leeftijd bijscholen door de orthodoxe rabbijn Jakob Friedrich in Antwerpen.

Alom aanwezige pater familias

Max Moszkowicz was een alom aanwezige pater familias. De man die zijn familie in het concentratiekamp verloor, koesterde zijn eigen gezin. Een man met vier zonen heeft verder geen vrienden nodig, zei hij. Zijn kinderen David, Robert, Max jr. en Abraham werden allemaal advocaat. Ook voor de kleinkinderen lag al op jonge leeftijd een toga klaar.

Max Moszcowicz, tijdens het ‘proces van de eeuw’ tegen drugshandelaar Johan Verhoek. Foto Ruud Hof

Moszkowicz heeft 46 jaar als advocaat gewerkt. In zijn laatste grote strafzaak verdedigde hij Johan Verhoek die in het ‘proces van de eeuw’ terecht stond wegens de smokkel van honderdduizenden kilo’s hasj uit Pakistan. De advocaat verloor de in zijn ogen erg opgeblazen zaak. De war on drugs was volgens hem een zinloze strijd.

Moszkowicz, die zestien jaar namens de VVD zitting had in de gemeenteraad van Maastricht, had politiek rechtse standpunten maar gold op het terrein van de strafrechtspleging als verlicht. Hij hekelde de roep om steeds meer repressie en pleitte voor taakstraffen in plaats van gevangenisstraf.

In 2004 werd Moszkowicz in zijn favoriete Maastrichtse restaurant getroffen door een herseninfarct. Sindsdien liep hij moeilijk en kon hij niet meer werken. Moszkowicz werd door de ziekte depressief en erg vergeetachtig. Hij woonde in een appartement in Lanaken in Belgisch Limburg,samen met zijn Australische, ruim twintig jaar jongere vriendin Elka Melman. Moszkowicz zag na zijn ziekte vrijwel alleen nog maar zijn familie en leefde verder vrijwel als een kluizenaar. „Max wilde herinnerd worden zoals hij was voordat hij een beroerte had”, aldus Elka.

Na die beroerte ging het met zijn maatschap snel bergafwaarts. De zonen Robert, Bram en David werden wegens overtreding van gedragsregels door de Orde van Advocaten uit het ambt gezet. Het statige Maastrichtse kantoorpand aan de Wilhelminasingel waar Max tientallen jaren werkte moest in 2015 wegens een belastingschuld worden verkocht. Drama’s die de pater familias niet meer registreerde. Alleen zijn zoon Max junior werkt nog als advocaat.

Eigenlijk was Max Moszkowicz sr. zijn hele leven bezig te bewijzen dat hij de allerbeste en de allersterkste was. Niets en niemand kreeg Max klein. Hij hunkerde naar erkenning: als vader, als sousafoonspeler, als bokser, als kok, als magnetiseur, als judoka of jurist. Grote ambities die voortkwamen uit zijn tijd als oorlogsgevangene. Zoals hij zelf zei: „Als je in het kamp je strijdlust verloor, was je de dag daarna dood.”