Analyse

‘Het is gevaarlijk om te denken dat dit het eindspel is’

Pandemie Eindspel, endemisch virus. Ineens klinkt het alsof einde van de coronapandemie nabij is. Maar is dat wel zo?

Mensen staan in de rij voor een coronatest in El Salvador. Ook in Midden-Amerikazorgt Omikron voor een razendsnelle toename van besmettingen
Mensen staan in de rij voor een coronatest in El Salvador. Ook in Midden-Amerikazorgt Omikron voor een razendsnelle toename van besmettingen Foto EPA / Rodrigo Sura

Is het einde van de coronapandemie in zicht? Afgelopen weekend zei regiodirecteur Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO Hans Kluge dat het aannemelijk is dat Europa „op weg is naar een soort pandemisch eindspel” dat is ingeluid door de opkomst van de uiterst besmettelijke maar relatief milde Omikron-variant.

Verwacht wordt dat tegen maart 60 procent van de Europeanen door Omikron is besmet. Dan breekt er een rustiger tijd aan, verwacht Kluge, want na die enorme Omikron-golf „zal er gedurende enkele weken en maanden een wereldwijde immuniteit zijn, hetzij dankzij het vaccin of omdat mensen immuniteit hebben als gevolg van de infectie”.

Hoopvolle woorden, maar hoe goed zijn ze onderbouwd? Feit is dat de ziektelast en sterfte van Covid-19 relatief dalende zijn, althans in Europa. Dat komt bijvoorbeeld ook uit een vorige week verschenen studie op basis van Britse statistieken. Daarin vergeleken de onderzoekers de cijfers van drie kenmerkende weken in 2021 waarin één van de achtereenvolgende varianten Alfa, Delta en Omikron overheerste. De tweede week van januari kozen zij als Alfa-week, de derde week van juni werd de Delta-week, en de laatste week van december als Omikron-week. De kans op ziekenhuisopname voor mensen die positief testten daalde met 78 procent voor Delta in vergelijking tot Alfa, en met nog eens 22 procent van delta in vergelijking met Omikron. Het effect op de sterfte was nog sterker: een daling van 95 procent in de Omikron-week ten opzichte van de Alfa-week.

SARS-CoV-2 is daarmee „mogelijk begonnen aan de lange route om geleidelijk een endemische infectieziekte te worden”, schrijven de onderzoekers. Maar, tekenen ze aan, ook Omikron veroorzaakt nog altijd aanzienlijke ziekte en sterfte, en omdat dit virus zo’n enorme verspreiding heeft kan dat er potentieel toe leiden dat nieuwe mutaties en varianten ontstaan. „De toekomst blijft onvoorspelbaar.”

Endemisch als excuus

Het woord „endemisch” is wel het meest misbruikte woord van deze pandemie geworden, schrijft evolutionair viroloog Aris Katzourakis van de universiteit van Oxford deze week in een opinie-artikel in Nature. Katzourakis maakt zich ernstige zorgen dat rooskleurige aannames over de ontwikkeling van het virus de volksgezondheid in gevaar brengen. „Het zadelt de mensheid op met veel extra jaren van ziekte, inclusief onvoorspelbare golven van nieuwe uitbraken.”

Endemisch betekent niet meer en niet minder dan dat het aantal mensen dat ziek kan worden in evenwicht is met het reproductiegetal van het virus, legt Katzourakis uit. Het betekent niet automatisch het natuurlijke einde van Covid-19. Ook een endemisch virus kan ernstige ziekte veroorzaken, waarschuwt Katzourakis. Als voorbeelden noemt hij malaria, met jaarlijks 600.000 doden en tuberculose met jaarlijks 1,5 miljoen doden wereldwijd. Het woord ‘endemisch’ wordt door beleidsmakers als excuus gebruikt om niets te doen, constateert Katzourakis, een misplaatste zelfgenoegzaamheid.

Mensen staan in de rij voor een coronatest op Times Square in New York.

Foto TIMOTHY A. CLARY / AFP

Het is volgens de viroloog een wijdverbreide misvatting dat een virus uiteindelijk altijd zal evolueren naar een goedaardiger vorm. „Van geen enkel virus ligt de evolutionaire voorbestemming vast, en al helemaal niet van een virus als SARS-CoV-2 dat zich al lang en breed naar nieuwe gastheren heeft verspreid tegen de tijd dat de eerste gastheer ziek wordt.”

Daarom moet het „luie optimisme” opzij gezet worden, zegt Katzourakis, en moet er realistisch worden gedaan over het nog te verwachten aantal doden en de ziektelast. De wereld moet volgens hem alles inzetten om de circulatie van het virus zoveel mogelijk te doorbreken, met vaccins, antivirale middelen en diagnostische tests. En tenslotte moet er geïnvesteerd worden in vaccins die beschermen tegen een breder palet aan varianten.

Pandemie van bijna twee jaar

Katzourakis vindt gehoor bij de directeur-generaal van de WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, die zich haastte om de uitlatingen van zijn Europese collega Hans Kluge te nuanceren. „Het is gevaarlijk om aan te nemen dat Omikron de laatste variant zal zijn of dat we in het eindspel van de pandemie zijn beland”, zei Tedros. „In tegendeel, wereldwijd zijn de condities ideaal voor het ontstaan van nieuwe varianten.”

Het is net of de huidige Omikron-golf over ons heen is gekomen als een nieuw pandemisch virus. Het verspreidt zich vele malen sneller dan twee jaar geleden het oorspronkelijke SARS-CoV-2-virus uit Wuhan. Dit weekend precies twee jaar geleden riep WHO-directeur Tedros vanwege buiten China oprukkende coronabesmettingen een internationale gezondheidscrisis (Public Health Emergency of International Concern) uit. Op 11 maart 2020 verklaarde hij Covid-19 daadwerkelijk tot een pandemie en in die situatie zitten we nog steeds. Er is nog altijd sprake van onvoorspelbare besmettingsgolven die de zorg in veel landen ontregelt en die nog altijd heel veel slachtoffers maakt. Wereldwijd sterven er dagelijks nog 10.000 mensen aan Covid-19.

In een rondgang onder wetenschappers die Science deze week over dit onderwerp maakte, blijkt dat het einde van de pandemie bij hen nog niet in zicht is. De komende tijd zal misschien rustig zijn, maar men is er niet gerust op dat het zo blijft. Als Delta komende september nog steeds ergens circuleert kan deze variant de kans krijgen om ook weer een comeback te maken, zegt de Amerikaanse viroloog Trevor Bedford. Dan ontstaat een complexe situatie met zowel Delta- als Omikron-besmettingen. Het is zelfs mogelijk dat Delta en Omikron versmelten tot een virus met de ernst van Delta en de afweerontduikende eigenschappen van Omikron, zegt de Duitse viroloog Christian Drosten tegen Science. Er kunnen natuurlijk ook weer geheel nieuwe virusvarianten opduiken, die opnieuw een grootschalige golf van besmettingen veroorzaken, dat is niet goed te voorspellen. Zo werd de wereld ook verrast door Alfa, door Delta en door Omikron.