Brak de NAVO een oude belofte aan Moskou om niet oostwaarts uit te breiden?

NAVO en Rusland De Russische president Vladimir Poetin verzet zich tegen oostelijke uitbreiding van de NAVO. Hij beroept zich op oude afspraken. Heeft hij een punt?

Bijeenkomst bij het buitenhuis van toenmalig president Michail Gorbatsjov (midden) in ski-oord Archyz, 15 juli 1990. Links Hans-Dietrich Genscher, Duitse minister van Buitenlandse Zaken. Rechts bondskanselier Helmut Kohl. Tussen Gorbatsjov en Kohl staan Raisa Gorbatsjova en Edoeard Sjevardnadze, Sovjet-minister van Buitenlandse Zaken. Foto EPA
Bijeenkomst bij het buitenhuis van toenmalig president Michail Gorbatsjov (midden) in ski-oord Archyz, 15 juli 1990. Links Hans-Dietrich Genscher, Duitse minister van Buitenlandse Zaken. Rechts bondskanselier Helmut Kohl. Tussen Gorbatsjov en Kohl staan Raisa Gorbatsjova en Edoeard Sjevardnadze, Sovjet-minister van Buitenlandse Zaken.

Foto EPA

Volgens Jaap de Hoop Scheffer komt het allemaal door „onverwerkt verleden”. De voormalige secretaris-generaal van de NAVO (2004-2009) gaf zondag in de Financial Times en tv-programma Buitenhof zijn visie op de crisis rond Oekraïne. Het „lelijke compromis” uit 2008, waarbij de NAVO aan Oekraïne en Georgië beloofde dat beide landen ooit lid konden worden van de militaire alliantie, is volgens De Hoop Scheffer niet de oorzaak van de huidige Russische agressie. „Poetins onverwerkte verleden speelt enorm op. Hij wil zijn rijk terug.”

Het verleden speelt zeker een rol in de bedreigendste confrontatie tussen Oost en West sinds de Cubacrisis in 1962, het dieptepunt van de Koude Oorlog. Rusland blijft militairen en materieel aanvoeren naar de Oekraïense grens, ook in Wit-Rusland. VS, VK en andere landen sturen wapens waarmee Oekraïne zich – iets beter, maar onvoldoende – kan verdedigen tegen een eventuele inval. Zelfs Duitsland, de grootste pleitbezorger van blijven praten met het Kremlin, besloot woensdag om 5.000 helmen naar Oekraïne te sturen.

Lees ook dit artikel over militare scenario’s voor een Russische inval

Dat president Poetin graag terugblikt, blijkt uit de twee eisenlijstjes (vermomd als conceptverdragen) die Rusland half december heeft voorgelegd aan NAVO en VS. In de tekst voor de NAVO staat dat de alliantie geen militairen of wapens mag stationeren in NAVO-lidstaten van na 1997. Dat betreft veertien landen in Midden- en Oost-Europa. De VS dienen volgens het tweede lijstje verdere oostelijke uitbreiding van de NAVO te voorkomen en lidmaatschap van „de staten van de voormalige USSR” te weigeren. Dat betreft Oekraïne en Georgië.

Schriftelijke reactie

De eisenlijstjes staan centraal in het moeizame diplomatieke overleg tussen de VS en Rusland sinds 10 januari. Voor NAVO en VS zijn de ‘verdragen’ onbespreekbaar. Woensdag voldeden de VS en de NAVO aan de Russische eis om de reactie op schrift te stellen. De strekking is als de mondelinge reactie: NAVO’s opendeurbeleid is heilig, weigering van Oekraïne geen optie.

Ironisch genoeg is het verschil tussen mondeling en schriftelijk de kern van een nooit opgelost debat tussen Oost en West over de oostelijke uitbreiding van de NAVO.

Dat debat begon met de val van de Berlijnse Muur, eind 1989. Begin 1990 spraken leiders van de Sovjet-Unie, de VS en Duitsland over de Duitse eenwording en wat dat zou betekenen voor de NAVO in Oost-Duitsland. Sovjet-leider Gorbatsjov stemde in met de eenwording en met NAVO-activiteiten op voormalig Oost-Duits grondgebied. Hij kreeg van James Baker, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, een toezegging die dertig jaar later nog steeds wordt onderzocht. De NAVO zou „not one inch” (geen 2,54 centimeter) oostwaarts uitbreiden.

Lees ook deze column over Europese verdeelheid in de Oekraïne-crisis

Dat idee, bedoeld om de relatie met de Sovjet-Unie niet op het spel te zetten, was tien dagen eerder publiekelijk uitgesproken door Hans-Dietrich Genscher, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, in de Beierse plaats Tutzing. Sindsdien is sprake van de ‘Tutzing-formule’. Ook andere westerse politici, blijkt uit Amerikaanse gespreksnotulen, hebben in de eerste helft van 1990 gezegd dat er geen oostelijke uitbreiding zou komen.

Die kwam er wel. Binnen twee jaar na de val van de Muur verkruimelden de Sovjet-Unie en het Warschaupact, het bijbehorende militaire bondgenootschap. Voormalige Sovjetlanden traden op eigen verzoek toe tot de NAVO, die nu voor de helft uit landen in Midden- en Oost-Europa bestaat.

Ernstige provocatie

Voor Poetin is het helder: de NAVO en het Westen hebben hun belofte verbroken, de groei van de NAVO is ‘verraad’. In een geruchtmakende toespraak in München in 2007 zei hij het zo: „De NAVO-uitbreiding is een ernstige provocatie die het wederzijdse vertrouwen aantast. Tegen wie is deze uitbreiding gericht? Wat is er gebeurd met de garanties van onze westerse partners na de ontbinding van het Warschaupact? Waar zijn die verklaringen vandaag?”

De garanties waren van vóór het einde van het Warschaupact, maar Poetins wrok is duidelijk. Zijn voorganger Boris Jeltsin was grillig over de kwestie en Gorbatsjov heeft in 2014 gezegd dat NAVO-uitbreiding niet besproken is in 1990 en 1991, maar voor Poetin is het een open wond. Zelfs in zijn jaarlijkse persconferentie van eind vorig jaar begon hij weer over de „mondelinge beloftes” die niet zijn nagekomen. Niet toevallig vroeg de Russische onderminister Rjabkov, na overleg met zijn Amerikaanse collega Sherman, op 10 januari om „ijzersterke, waterbestendige, kogelvrije en juridisch bindende garanties” dat Oekraïne nooit NAVO-lid zal worden. Rjabkov: „We vertrouwen de andere kant niet.”

Lees ook dit artikel over mogelijke economische sancties van het Westen

En wat zegt de andere kant? In het kort: het staat niet op papier. De Europese Unie is duidelijk op de website ‘EU vs Disinfo’. Sinds deze week worden daar „zeven mythes over het Rusland-Oekraïne-conflict ontkracht”. Dat de crisis de schuld is van de NAVO en het Westen omdat Rusland zich zonder NAVO-uitbreiding niet bedreigd zou voelen, is onjuist. „Deze zogenaamde mondelinge afspraken zijn verzonnen. NAVO-leden deden nooit enige politieke of juridisch bindende toezeggingen over het niet uitbreiden van de alliantie voorbij de grenzen van herenigd Duitsland.”

Zo zorgt – in Poetins retoriek althans – het einde van de vorige Koude Oorlog voor een nieuw conflict. De vraag wie er gelijk heeft is niet eenduidig te beantwoorden. Historicus Mary Elise Sarotte kiest in haar pas verschenen boek Not One Inch: America, Russia, and the Making of the Cold War Stalemate een knappe middenweg, aldus The Guardian. „De auteur concludeert dat het verwijt van verraad technisch onwaar is, maar een psychologische waarheid bevat.”

Luister ook naar deze podcast over de Oekraïne-crisis