Een woonboerderij in het Groningse Overschild is flink beschadigd door aardbevingen, november vorig jaar.

Foto Kees van de Veen/ANP

Interview

Bestuurskundige: 'Stop met al dat rekenen in Groningen, ga mensen helpen’

Wim Derksen, bestuurskundige

Onderzoek naar de aardbevingen in Groningen gaat te veel over veiligheid en te weinig over de mensen. De bestuurskundige ziet een parallel met de coronacrisis.

Bestuurskundige Wim Derksen ontmoette in november een winkelier in Appingedam die hem iets verrassends vertelde over de Groningers. „Van mij mogen ze de rest van het gas hier best uit de grond halen”, zei de man, „als wij de komende dertig jaar maar gratis gas krijgen.” Denken de anderen hier er ook zo over, vroeg Derksen. „De meesten wel”, zei de winkelier.

Het verbaasde Derksen, want hij had buiten winkels gezien die werden versterkt tegen aardbevingen. Ook daarover had hij zich verbaasd, de detailhandel leek er niet bepaald te floreren. Vier winkels waren opgedoekt. Appingedam oogde troosteloos en verlaten.

Dat bezoek, zegt Derksen, maakte glashelder voor hem wat „het echte probleem” van Groningen is. De mensen voelen zich achtergesteld, uitgebuit en in de steek gelaten. „Het probleem van Groningen is niet de veiligheid. Maar dat is wél hoe de NAM en de overheid het altijd benaderd hebben. Al het wetenschappelijke onderzoek daar was erop gericht om te bewijzen dat de gaswinning veilig kon doorgaan. Het ging nooit over de gevoelens en behoeften van de Groningers.”

Als daar wel rekening mee was gehouden, zegt Derksen, en de Groningers hadden vanaf het begin ruimhartig compensatie gekregen, dan zou er nu misschien niet voor miljarden euro’s aan gas in de grond blijven zitten.

Hij organiseerde vanaf 2017 samen met creatief ondernemer Mariëlle Gebben zes keer een „open dialoog” over de aardbevingen. Ze nodigden wetenschappers, burgers en bestuurders uit met elkaar in gesprek te gaan. Altijd ging het over de kennis die voorhanden was: wetenschappelijk onderzoek én kennis van burgers. De Nationaal Coördinator Groningen, toen nog Hans Alders, was opdrachtgever. „Hij hoopte op meer consensus, meer begrip.” Deze donderdag presenteren Derksen en Gebben een boek, Groningen en de bevingen, waarin ze wegen hoe al die kennis een rol speelt in het beleid.

Volgens jullie is er een overstelpende hoeveelheid onderzoek naar de aardbevingen, maar weten we uiteindelijk heel weinig. Hoe valt dat met elkaar te rijmen?

„Je kunt een parallel trekken met het RIVM-onderzoek naar corona. Ook daar gaat het om voorspellingen op basis van modellen. Jaap van Dissel lag vorige week in de Tweede Kamer onder vuur omdat het RIVM te pessimistisch was geweest over Omikron. Waren we voor niets in lockdown gegaan? Hij zei toen iets interessants: ‘Het model is zo goed als de aannames.’

„De gebruikte modellen om de aardbevingen te voorspellen zitten óók vol aannames. Die onzekerheid werkt door in de berekening van welke huizen moeten worden versterkt. Gek genoeg wordt niks gedaan met gegevens over schade die al vastgesteld is; die kennis wordt niet meegenomen in de modellen.

„Dat modellen waar de overheid zwaar op leunt niet feilloos zijn, werd ook duidelijk bij de overstromingen in Limburg. Die enorme stijging van de waterstand was niet voorspeld, omdat de modellen van Rijkswaterstaat uitgaan van smeltwater uit de Alpen en stormen op de Noordzee. Zware regenbuien door klimaatverandering waren niet ingecalculeerd.”

In de modellen over corona is vooral het gedrag van mensen een onzekere factor. Wat zijn de onzekere factoren in Groningen?

„Dat zijn de processen in de diepe bodem. Daar weten we nog verrassend weinig van af. Groningen is niet te vergelijken met andere gebieden waar aardbevingen voorkomen. Het gaat hier om bevingen door menselijk handelen, de gaswinning. Die komen wereldwijd bijna niet voor, dus daar is relatief weinig kennis over. De modellen worden wel beter, maar het blijven voorspellingen met veel onzekere factoren. Ook als de gaskraan straks dichtgaat, weten we niet zeker of de aardbevingen helemaal stoppen.”

Had minister Wiebes [Economische Zaken, VVD] dan gelijk toen hij in 2018 de versterking van huizen stopzette om er opnieuw naar te kijken? Daar was in Groningen veel woede over.

„Technisch gezien had Wiebes volstrekt gelijk. Die hele versterkingsoperatie is gebaseerd op de gedachte dat we pand voor pand zouden weten welk risico bestaat. Maar we weten nóch precies wat onder de grond gebeurt, nóch hoe bestendig die huizen precies zijn tegen aardbevingen. We stoppen rudimentaire gegevens over huizen in een model dat van aannames aan elkaar hangt. Er rollen elk jaar weer andere huizen uit.

Lees ook: Na jaren van verbetering verslechterde de gezondheid van Groningers vorig jaar

„Niemand weet zeker of die huizen echt gevaar lopen, maar als ze eenmaal uit dat model zijn gekomen, komen ze op de lijst. Vervolgens berekent een ingenieursbureau, ook weer op basis van zo’n model, wat er moet worden verbouwd. Dat kost tien- tot honderdduizend euro per woning en is ook nog eens heel tijdrovend.

„Dus ja, Wiebes had strikt genomen gelijk, maar als je me vraagt of het verstandig was zo in te grijpen, dan zeg ik nee. Hij hield geen rekening met de gevoelens van de Groningers en dat heeft hun vertrouwen in de overheid nog verder ondermijnd.”

U vindt dat de overheid zich te veel vastklampt aan wankele kennis. Hoe moet het dan wel?

„Allereerst moet de overheid zich bewust zijn van de eenzijdige, cijfermatige manier waarop zij problemen benadert. Bij de gaswinning werd alleen gekeken naar de veiligheid, corona wordt gedefinieerd als virologisch probleem waarbij IC-cijfers doorslaggevend zijn.

„In Groningen is inmiddels heel wat sociaal-psychologisch onderzoek gedaan, maar daar doet de overheid nog weinig mee. Daarnaast hebben burgers zelf bruikbare kennis over hun woning – die zou gebruikt kunnen worden bij de versterking.

„Politici moeten ook stoppen zich te verschuilen achter onderzoek. Vaak presenteren ze beleid als onvermijdelijk, omdat ze dat makkelijker vinden dan het debat aangaan. Kijk naar de manier waarop het kabinet zich vastklampt aan de OMT-adviezen. De keuze om in lockdown te gaan werd voorgesteld als onontkoombaar vanwege de besmettingen, maar uiteindelijk is dat altijd een politieke keuze.”

Wat is, op basis van alles wat u in die zes jaar hebt gehoord in Groningen, uw advies aan de nieuwe staatssecretaris voor Mijnbouw, Hans Vijlbrief (D66)?

„Stoppen met rekenen. Het kost minder om elke scheur dicht te smeren dan er elke keer een ingenieursbureau op af te sturen voor duur onderzoek. En de versterking van huizen moet je versneld afmaken, ook al weet je niet zeker of het nodig is. Het zijn vaak oude huizen, dus het is sowieso zinvol. Ook al komt er misschien nooit een aardbeving.”