Reportage

Versterkt Gotland is een ‘onzinkbaar vliegdekschip’ in de Oostzee

Zweden De inwoners van het Zweedse eiland Gotland keken wel even raar op toen er afgelopen week ineens talloze soldaten het eiland kwamen versterken. Zweden vreest dat Rusland zijn oog op het eiland heeft laten vallen.

Gevechtsvoertuigen in de haven van Visby.
Gevechtsvoertuigen in de haven van Visby. Foto Andreas Bardell/Aftonbladet/TT

Plots zag Alexandra Bolin (34) een stoet van tanks en legertrucks de Zweedse stad Visby binnenrijden. „Ik dacht echt: wát is hier aan de hand?” Een dag daarvoor waren haar al twee militairen met zware wapens opgevallen in de haven. „Zoiets had ik nog nooit gezien.”

Zweden stuurde half januari extra militairen en voertuigen naar het eiland Gotland in de Oostzee, vanwege de oplopende spanningen tussen Europa en Rusland. Voor Bolin, die werkzaam is in een Amerikaans ingericht restaurant aan de haven, kwam dat als een totale verrassing. „Pas nadat ze waren aangekomen, las ik op het nieuws waar het voor was”, vertelt ze, te midden van de modelvliegtuigjes en Coca Cola-snuisterijen in haar zaak. „Dat Rusland hier voor de deur staat? En weer dacht ik: wát is hier aan de hand?”

In Zweden gelooft niemand echt dat Rusland het Scandinavische land gaat aanvallen. Maar, zo zei minister Peter Hultqvist (Defensie), Zweden moet niet naïef zijn en denken dat het niet kan gebeuren. En dus stuurde hij extra manschappen naar het eiland. Ook in de Oostzee lopen de spanningen immers op. Zo zijn er afgelopen weken verscheidene Russische schepen gesignaleerd en onderzoekt Zweden onbekende drones die boven kerncentrales zijn waargenomen.

Grote cruiseschepen

Gotland is een populaire toeristische bestemming, veel Zweden brengen er hun zomervakantie door. Visby, met 25.000 inwoners de grootste plaats op het eiland, is in de winter een slaperig stadje. In de haven, waar een week eerder ineens tientallen militairen aankwamen, liggen grote cruiseschepen te wachten tot het weer warmer wordt. Nu zorgt de januarisneeuwstorm ervoor dat de eilandbewoners binnen blijven en de straten verlaten zijn.

Grootste Zweedse eiland

Militairen zijn hier, vooral voor de oudere Gotlanders, geen onbekend gezicht. Tijdens de Koude Oorlog was er een permanente basis, die in 2016 deels nieuw leven is ingeblazen. Regiment P18 is een kwartiertje rijden ten zuiden van Visby gelegerd.

Het is er druk deze dagen: busjes rijden steeds het terrein op. Soms vervoeren ze militairen en soms lijken ze de extra manschappen te bevoorraden. Commandant Mattias Ardin van het regiment „kan niet aangeven” hoeveel extra militairen zijn aangekomen op het eiland, zoals hij op meer vragen geen antwoord „kan” geven. Voor de versterking waren ongeveer driehonderd defensiemedewerkers gestationeerd in Visby. De omgeving oogt desolaat, toch is de basis niet heel ver weg van de bewoonde wereld.

Ardin draagt een zwarte baret en zwarte handschoenen tegen de bijtende kou, terwijl hij voor de poorten van de militaire basis staat. Die is niet toegankelijk voor onbevoegden, maar hij vindt het geen probleem om daarbuiten de pers te woord te staan.

Gotland wordt versterkt vanwege de „afnemende veiligheidssituatie en de militaire activiteit in Europa”, zegt hij vriendelijk. Waar de militairen de eerste paar dagen vrij zichtbaar aanwezig waren – zo patrouilleerden ze de haven van Visby – zijn ze nu niet of zelden in het openbaar te zien. Maar dat betekent niet dat ze er niet zijn, verzekert Ardin. „We blijven zichtbaar en onzichtbaar aanwezig.” De militairen op het eiland zijn nodig om direct in actie te kunnen komen als dat nodig is. En dus zijn de soldaten druk aan het trainen.

Het risico op een gewapend conflict op Gotland of tegen Zweden is laag, denkt Ardin. „Maar we weten niet wat de toekomst gaat brengen, dus moeten we voorbereid zijn. We zullen hier net zo lang blijven als we nodig achten. We houden constant de situatie in de gaten en schatten in welke stappen we aan de hand daarvan moeten nemen.”

Kwetsbaar en strategisch

Universitair hoofddocent Tomas Ries van de Zweedse Universiteit voor Defensie denkt dat het „onverantwoordelijk” zou zijn als de Zweedse strijdkrachten hun manschappen niet zouden versterken, zegt hij via een videoverbinding vanuit Stockholm. Gotland is als eiland even kwetsbaar als strategisch gelegen. „Je zou het een onzinkbaar vliegdekschip in de Oostzee kunnen noemen. Wie Gotland heeft, heeft een vliegveld tot zijn beschikking, diverse havens en hij kan er raketsystemen plaatsen. Je hebt dan een groot deel van de Oostzee onder controle. Dus er zijn vermoedens dat Rusland interesse heeft in het eiland.”

Maar zelfs onder deze omstandigheden is dat nog niet echt reden voor zorg, zegt Ries. Het conflict richt zich immers op Oekraïne en de expert ziet Poetin zijn aandacht nog niet verleggen naar elders. De versterking van het eiland is vooral een politiek signaal, zegt hij: „Dat Zweden zichzelf zal verdedigen als het wordt aangevallen.”

Het is speculatie, zegt Ries, maar hij vermoedt dat ook het vasteland van Zweden her en der wordt versterkt. Dat is overigens niet zo makkelijk: na de Koude Oorlog heeft het land veel defensiebudget ingeleverd en verdedigingswerken zoals bunkers langs de kust onklaar gemaakt. En die zijn niet zomaar opnieuw te gebruiken.

Serveerster Alexandra Bolin

Foto Majda Ouhajji

In dienst van het leger

Hoe idyllisch het eiland ook oogt, Regio Gotland, de gemeente die het hele eiland beslaat, heeft altijd een goede band met het leger gehad, zegt crisismanager Rikard von Zweigbergk op het gemeentehuis in Visby. „Als Zweden ooit in een staat van oorlog is, dan moeten wij volgens de wet in dienst staan van het leger. Dan moeten we alles doen om de militaire inspanningen zo soepel mogelijk te laten verlopen. We nemen die taak serieus.”

Lees ook: Scandinavië zoekt militaire beschutting tegen Rusland

Von Zweigbergk denkt niet dat dit komende tijd gaat gebeuren. „We bespreken vooral met het leger hoe we omgaan met de coronapandemie. Hoe het testen het beste kan verlopen, bijvoorbeeld.” Hij is blij dat er meer militairen op het eiland aanwezig zijn, maar vooral omdat ze kunnen helpen bij bijvoorbeeld ongelukken. „We hebben maar een beperkt aantal ambulances en brandweerauto’s. We zijn nogal geïsoleerd.”

Inwoners van Visby lijken zich evenmin heel druk te maken om een Russische dreiging. De veertigjarige Hanna Nordberg laat in een lange winterjas en met een roze muts op haar hondje uit in het oude centrum. „Ik maak me niet echt zorgen, maar ik ben wel erg benieuwd wat er achter de schermen speelt. Er is wat ze ons en de media vertellen, maar wat gebeurt er daarnaast? Dat zou ik wel willen weten.”

Het is prima dat de soldaten kunnen oefenen, vindt ze. „Of ik me veiliger voel met hen in de buurt? Mijn eerste antwoord zou waarschijnlijk ‘ja’ zijn.” Ze voegt toe „Het is eigenlijk ook wel verbazingwekkend dat we er zo laconiek over doen: we hebben dit de afgelopen jaren niet meegemaakt. Het is een heel nieuw decor.”

Finland

Tomas Ries is al vijftien jaar werkzaam in Zweden, maar komt oorspronkelijk uit Finland. De twee landen gaan heel verschillend om met de situatie, ziet hij. Zo wil de Zweedse minister Ann Linde (Buitenlandse Zaken) geen commentaar geven op een eventueel lidmaatschap van de NAVO, terwijl premier Sanna Marin van Finland heeft gezegd dat Rusland daar niks mee te maken heeft. De Zweedse opstelling heeft niet per se te maken met angst voor Rusland, maar ook met binnenlandse politiek, zegt Ries: de oppositie is voor een lidmaatschap, de minderheidsregering is tegen.

In Finland is de situatie anders. Dat land deelt 1.340 kilometer grens met Rusland en heeft om die reden nooit het defensiebudget gekort. „De geschiedenis laat zien dat je altijd in staat moet zijn om jezelf tegen Rusland te verdedigen”, zegt Ries. Er zijn tienduizenden manschappen beschikbaar om direct in te zetten als dat nodig blijkt.

Als Ries een voorspelling moet doen, verwacht hij dat die Finse troepen voorlopig nog niet nodig zullen zijn. Wel denkt hij dat Poetin Oekraïne zal binnenvallen. „Ik denk dat Poetin na zijn dreigementen niet meer terug kan.” Als dat gebeurt, voorziet Ries eenzelfde soort dreiging voor de Scandinavische landen. „Dan zal Poetin honderdduizend man mobiliseren langs de grenzen met de Baltische staten en Finland. De Russische president zal niet stoppen tot hij zijn veiligheidsbuffer rondom Rusland heeft opgebouwd.” Ries bedoelt daarmee dat Poetin verschillende landen wil heroveren, om meer afstand tot Europa te creëren.

Zweden zet militaire voertuigen in op Gotland vanwege de de oplopende spanningen tussen Europa en Rusland. Karl Melander

TikTok

Volwassenen lijken zich daar dan misschien niet druk om te maken, kinderen wel degelijk, waarschuwde Bris, de Zweedse versie van de Kindertelefoon. Op onder meer TikTok lezen en zien ze geruchten over een Russische invasie. „Kinderen bellen omdat ze bezorgd zijn en ongerust over de situatie in Europa”, bevestigt een woordvoerder via de mail, na berichtgeving van dagblad Aftonbladet. De organisatie heeft ouders opgeroepen om met hun kinderen te praten en vragen of zorgen te beantwoorden. Maar ook om te checken welke informatie ze hebben gezien en te vertellen hoe ze daarmee om moeten gaan. „Veel van wat er op sociale media wordt gezegd is overdreven of niet waar.”

Na haar aanvankelijke zorgen is ook Alexandra Bolin een stuk relaxter over de huidige situatie op Gotland. De Amerikaanse diner waar ze werkt is aan het begin van de middag uitgestorven. Bolin, die een zwart petje draagt boven haar blonde staart, hoorde de eerste dagen na de komst van de militairen veel klanten erover praten. Maar inmiddels is het al niet meer het gesprek van de dag. Bang voor Rusland is ze niet. „Ik weet niet wat ze precies van plan zijn, maar het voelt wel veiliger dat het leger hier is.”