Ook na opening blijft de nieuwe Zeesluis IJmuiden een splijtzwam

Drie kwesties rond nieuwe Zeesluis De koning opent woensdag de nieuwe Zeesluis IJmuiden. De sluis verdeelt nog altijd bouwers en Rijkswaterstaat, maar ook natuurclubs en boeren. Deze drie vraagstukken liggen op tafel.

Zeesluis IJmuiden, de grootste sluis ter wereld: 500 meter lang, 70 meter breed, 18 meter diep.
Zeesluis IJmuiden, de grootste sluis ter wereld: 500 meter lang, 70 meter breed, 18 meter diep. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Het grootste cruiseschip van de wereld past erin. Net als een containerschip van het formaat Ever Given, het schip dat vorig jaar het Suez-kanaal blokkeerde. De nieuwe Zeesluis IJmuiden – 500 meter lang, 70 meter breed en 18 meter diep – is de grootste sluis van de wereld.

Koning Willem-Alexander verricht woensdagmiddag de officiële opening. Eindelijk. De bouw van de nieuwe sluis duurde ruim twee jaar langer dan gepland. De kosten liggen rond de 800 miljoen euro, waar 500 miljoen was gepland. De nieuwe sluis vervangt de oude, te kleine Noordersluis uit 1929 en biedt zeeschepen een zekerder route van de Noordzee via IJmuiden en het Noordzeekanaal naar de haven van Amsterdam. Afgelopen weekend zorgde een verstoring bij de oude sluis nog voor vertraging.

Vanwege de coronamaatregelen is er veel minder publiek dan in 1930, toen koningin Wilhelmina de Noordersluis opende. Dat was destijds ’s werelds grootste zeesluis.

Als de koning woensdag op een knop drukt – te zien via een livestream – gaat de sluisdeur open en vaart het eerste schip, bulkvaartuig Bontrup Amsterdam, de sluiskolk in richting Amsterdam. Sinds augustus wordt al getest in IJmuiden.

Maar die ene druk op de knop rondt de operatie-Zeesluis nog lang niet af. Drie vraagstukken liggen nog steeds op tafel. En die blijven daar nog wel een tijdje liggen.

Ten eerste: het financiële conflict tussen bouwers BAM en VolkerWessels aan de ene kant, en opdrachtgever Rijkswaterstaat aan de andere kant. Krijgen de bouwers compensatie voor de meerkosten?

Ten tweede: de verzilting van het oppervlaktewater. De grotere zeesluis laat meer zout water in het Noordzeekanaal. Voor 67 miljoen euro extra worden maatregelen tegen verzilting genomen. Boeren blij, natuurbeheerders teleurgesteld.

En ten derde: heeft de Amsterdamse haven op termijn nog wel behoefte aan zo’n grote sluis als de gemeente de uitstoot van zeecruiseschepen wil halveren in 2030?

Lees ook: Hollands Glorie op ’n koopje

1 Financiën

Al sinds de aanbesteding van de sluis in 2016 is er discussie over geld. Bouwcombinatie OpenIJ – BAM en VolkerWessels – kreeg de klus voor 350 miljoen euro. Dat was veel minder dan concurrerende bouwers offreerden. OpenIJ hoopte goedkoper te kunnen werken dankzij enkele „inventieve” oplossingen maar die kenden tegenslag. Dat betrof met name het ‘pneumatisch afzinken’ van de caissonhoofden. Deze kassen waar de sluisdeuren in moesten schuiven, bleken niet sterk genoeg voor deze afzinkmethode.

BAM en VolkerWessels moesten beide naar schatting 112 miljoen euro extra kosten maken op het project. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat legde namens Rijkswaterstaat 64 miljoen euro bij. Volgens de bouwers verlangde opdrachtgever Rijkswaterstaat meer dan tweehonderd aanpassingen van het ontwerp. Groot of klein is onduidelijk, feit is dat de bouwers daarvoor compensatie willen. Hoeveel is niet bekend.

Het conflict ligt nu in handen van een onafhankelijke commissie onder leiding van Tjibbe Joustra, bestuurder en oud-topambtenaar. Wanneer hij uitspraak doet, is onbekend.

De bouwers geven geen commentaar en wijzen naar Rijkswaterstaat. Daar zegt een woordvoerder alleen: „Vanwege een geschil tussen OpenIJ en Rijkswaterstaat is een onafhankelijke geschillencommissie aangesteld om te komen tot een bindend advies omtrent dit geschil. Dit is vertrouwelijk en om die reden doen we verder geen mededelingen over de inhoud en de financiële aspecten van het geschil.”

Het is niet de enige botsing tussen BAM en Rijkswaterstaat. Ook de renovatie van de Afsluitdijk waar BAM samenwerkt met onder meer het maritieme bouwbedrijf Van Oord, kent problemen.

2 Verzilting

Als de koning woensdag de sluisdeur opent, stroomt er twee keer zoveel zout water in het Noordzeekanaal als bij de oude sluis. 630 miljoen liter, 252 olympische zwembaden. De landbouw – van de bollenboeren bij Lisse tot de lokale telers van kapitaalintensieve gewassen als aardappel en ui – vraagt al jaren aandacht voor de dreigende verzilting. Wie beregent met zout water, ruïneert zijn grond.

Al jaren wordt ook al gewikt en gewogen hoe die verzilting aan te pakken. Die zou niet alleen de landbouw schaden maar ook de natuur, de industrie (koelinstallaties op zoet water) en de drinkwatervoorziening in Noord-Holland.

In juni 2021 schreef toenmalig minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) aan de Tweede Kamer dat is gekozen voor een damwand bij de sluis. Die heeft een opening aan de onderkant. Zout water is zwaarder dan zoet water; door de opening wordt het zoute water teruggepompt naar zee. Kosten: 67 miljoen euro.

De oplossing kent risico’s, zeggen deskundigen. De techniek is nog niet eerder op deze schaal toegepast. Alleen bij een gemaal in Den Helder wordt op deze manier ontzilt.

Bovendien, schrijft Van Nieuwenhuizen aan de Kamer, is die dam pas eind 2024 klaar. Tot die tijd blijft de oude sluis langer in gebruik. De nieuwe sluis draait de komende drie jaar mogelijk slechts op halve kracht.

De boeren zijn blij met deze oplossing, zegt regiobestuurder Arie Verhorst van landbouworganisatie LTO-Noord. „Wij hebben altijd aangedrongen op een technische oplossing. Er werd ook gesproken over financiële compensatie maar dat lost niets op.”

Maar van de beide drinkwaterbedrijven in de regio – Provinciaal Waterleidingbedrijf Noord-Holland (PWN) en Waternet (Amsterdam) – had deze dure oplossing niet gehoeven. Zij zeggen dat zij sowieso geen last hadden van het zoute water in het Noordzeekanaal.

Natuurbeschermers zijn juist teleurgesteld dat nu de verzilting van het gebied rond het kanaal wordt gestuit. Het water was er van oudsher brak (tussen zoet en zout), stellen onder meer Milieufederatie Noord-Holland en Staatsbosbeheer. En de terugkeer van het zoutere water biedt juist nieuwe kansen voor de natuur. „Voor het ecologisch systeem is dat niet verkeerd”, zegt Riena Tienkamp van Staatsbosbeheer. „Verzilting komt ten goede aan de flora, de fauna en de waterkwaliteit.”

Sinds een jaar laat Staatsbosbeheer meer zout water toe in de Houtrakkerbeemden, een natuurgebiedje bij de Amsterdamse haven, op tien kilometer van de Zeesluis. Daar komen nu lepelaars af op de garnaaltjes in het brakke water.

3 Duurzaamheid

Met de nieuwe zeesluis is de haven van Amsterdam „weer voor lange tijd van een betrouwbare zeetoegang verzekerd”, aldus het Havenbedrijf Amsterdam. De nieuwe sluis is ‘getijde-onafhankelijk’; schepen hoeven niet meer te wachten op hoogwater. Bovendien was de oude sluis nodig aan vervanging toe.

Het havenbedrijf benadrukt de positie van Amsterdam als „duurzame en circulaire energie- en grondstoffenhub”. Maar heeft Amsterdam nog wel behoefte aan zo’n grote sluis?

Containerschepen doen de hoofdstad niet aan – die gaan naar Rotterdam en Antwerpen. En de zeecruises worden steeds meer gezien als grote vervuiler van binnensteden. Venetië bande de cruisegiganten al uit de stad, Barcelona denkt erover na.

Amsterdam wil dat de uitstoot van zeescruiseschepen aan de kade met 50 procent moet zijn verminderd in 2030, staat in de ‘Gemeentelijke Visie Haven 2020-2040’.

Hoe precies is nog onduidelijk. Een nieuwe rode loper voor de grootste cruiseschepen van de wereld in de vorm van de veel grotere Zeesluis IJmuiden lijkt in tegenspraak met dat voornemen.