Anderhalf uur voor een dossier van 317 pagina’s; dat moet volgens Kamerleden écht anders

Democratie De controletaak van Tweede Kamerleden op het coronadossier is beperkt. Het kabinet beloofde verbetering, deze week was die zichtbaar.

GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld tijdens een debat over de 2G-maatregel.
GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld tijdens een debat over de 2G-maatregel. Foto Peter Hilz

Drie minuten na middernacht stroomde de mailbox van GroenLinks-Kamerlid en coronawoordvoerder Lisa Westerveld vol. 317 pagina’s aan Kamerbrieven, evaluaties, rapporten, adviezen en reflecties stuurde demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) in die nacht van dinsdag 14 op woensdag 15 december naar de Tweede Kamer. Die avond had het kabinet in een persconferentie aangekondigd de avondlockdown te verlengen en de scholen een week eerder te sluiten, in afwachting van meer informatie over de snel oprukkende Omikron-variant. De volgende dag zou de Tweede Kamer erover debatteren.

De tijd die Westerveld vervolgens had om al die pagina’s te lezen, om zo de afweging van het kabinet te doorgronden en om te beslissen wat zíj ervan vond? Exact één uur en veertig minuten: de duur van de treinreis die Westerveld woensdagochtend vroeg maakte van haar woonplaats Nijmegen naar Den Haag. Daarna stapte ze direct de technische briefing van RIVM-directeur Jaap van Dissel binnen. Tijdens die briefing schreef haar medewerker een spreektekst voor het coronadebat dat een half uur na de briefing begon en bijna elf uur duurde.

Eigenlijk, zegt Westerveld, is dat veel te weinig tijd om goed haar werk te kunnen doen. „De controlerende functie van de Kamer is op het coronadossier te beperkt. Het ontbreekt aan tijd om dossiers uit te diepen, alles verandert continu. En de tijd ontbreekt om beleid bij te sturen, want over moties moet je in gesprek met collega’s.”

Ongemak

Twee jaar nadat de Kamer voor het eerst over het coronavirus debatteerde, neemt het ongemak binnen de Kamer over haar eigen rol toe. Want zoals het halverwege december ging, zo gaat het al twee jaar. Kan de Kamer machtiger worden?

Als zorgminister kon De Jonge zich er soms over verbazen hoe vaak en hoe lang de Tweede Kamer over het coronabeleid debatteerde. Die debatten, zei hij eind november 2020 in NRC, „leiden af van het werk dat het kabinet te doen heeft”. Ook zouden ze een te zwaar beslag leggen op de departementen die bij de coronabestrijding betrokken zijn.

Lees ook dit profiel van Ernst Kuipers: Een man van de cijfers die snel denkt en snel beslissingen neemt

Kamerleden zien iets anders: een parlement dat weinig grip heeft op de ingrijpende maatregelen die het kabinet neemt tegen het coronavirus. Dat komt volgens hen vooral door de volgorde waarin het kabinet besluiten neemt. Eerst geven de medische experts van het Outbreak Management Team (OMT) een advies. Dat, zei Rutte meermaals, is „heilig” en ervan afwijken doet het kabinet maar beperkt. De besluiten worden vervolgens in een persconferentie bekendgemaakt aan Nederland.

Het gevolg is een politiek van voldongen feiten. De Kamer debatteert pas ná de persconferentie over de maatregelen, die tegen die tijd vaak al zijn ingegaan. „Als het kabinet iets aankondigt in een persconferentie”, zegt SGP-leider en coronawoordvoerder Kees van der Staaij, „dan is het heel lastig voor de Tweede Kamer om daar nog iets aan te veranderen.” Als de Tweede Kamer deze woensdag over de heropening van de horeca debatteert, ís de horeca al open.

Het gevolg van de corona- besluitvorming: een politiek van voldongen feiten

Alleen op details stuurde de Kamer maatregelen bij. De avondklok werd een half uurtje later van kracht, de winkels op Schiphol moesten óók dicht, op terrassen ging geen coronapas gelden. Maar grote wijzigingen bleven uit, laat staan dat de hele coronastrategie werd omgegooid. Ondanks regelmatige kritiek op de timing van maatregelen kregen die vrijwel altijd brede steun in de Kamer.

Westerveld: „De Kamer is afwachtend en kijkt waar het kabinet mee komt. Het kabinet lijkt daardoor soms overmoedig geworden, de meerderheid krijgen ze toch wel.”

Eind vorig jaar bleek er een grens te zijn aan wat die overmoed kan bereiken. De Jonge had in een persconferentie de introductie van 2G aangekondigd, waarmee alleen gevaccineerde en herstelde mensen toegang zouden krijgen tot onder meer cultuur en horeca. De Kamer had er toen nog niet over gesproken. Later trok De Jonge het wetsvoorstel in toen een meerderheid bleek te ontbreken. Volgens Van der Staaij toont dit dat democratische procedures nog gezond functioneren: „Het kabinet neemt geen héle grote stappen die politiek en juridisch niet te rechtvaardigen zijn.”

‘Voorhang’

Kan de Kamer eerder meepraten? Dinsdag nam zij unaniem een motie aan om voortaan voorafgaand aan het ingaan van maatregelen te debatteren. Die wens was er ook al toen de Coronawet werd ingevoerd, zogeheten ‘voorhang’. Alleen bij „een zeer dringende omstandigheid” zou de Kamer achteraf besluiten. Maar in de praktijk is dat altijd. Een reden om af te wijken van de geest van de wet kan een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid, dat de maatregelen voorbereidt, niet geven: „Van voorhang is nooit sprake geweest.”

Wel werkt het kabinet aan een andere manier van besluitvorming, kondigde het halverwege december aan. Die werkwijze zou vanaf half januari geïntroduceerd worden, maar laat volgens de woordvoerder nog even op zich wachten. Wát er precies moet veranderen, is nog onduidelijk.

Afgelopen dagen wierpen die vernieuwingen al wel hun schaduw vooruit. Steeds als OMT-adviezen uitlekken verzochten PVV’er Fleur Agema of GroenLinkser Westerveld om openbaarmaking. Dit weekend steunde de coalitie zo’n verzoek voor het eerst, waardoor er een meerderheid vóór was. Maandagavond werd het OMT-advies daarom alvast openbaar gemaakt. Voor het eerst was voor heel Nederland te lezen wát het OMT precies had geadviseerd en waarom, vóórdat premier Rutte en de minister van Volksgezondheid de versoepelingen bekendmaken. Dat was, aldus minister Ernst Kuipers (D66), „met het oog op de toekomst van het besluitvormingsproces”.