Illustratie Anne van Wieren

Interview

Hoogleraar: ‘Landsadvocaat Pels Rijcken moet voor witwassen vervolgd worden’

Gerrit van Maanen | Emeritus hoogleraar privaatrecht De frauderende topnotaris Frank Oranje spekte met gestolen geld de rekening van zijn kantoor, Pels Rijcken. „Dat is witwassen”, zegt de expert, en het moet consequenties hebben.

Landsadvocaat Pels Rijcken liep rake klappen op na de miljoenenfraude van bestuursvoorzitter Frank Oranje. Maar het kantoor lijkt zich te herstellen. Een motie van Tweede Kamerleden Michiel van Nispen (SP) en Pieter Omtzigt, die tot het afscheid als landsadvocaat had kunnen leiden, kreeg in december geen parlementaire meerderheid. De expert in crisiscommunicatie die Pels Rijcken inhuurde, is naar haar volgende klus, bij KLM.

Nadat Pels Rijcken de fraude in maart had geopenbaard, kreeg het kantoor aanvankelijk rugdekking van minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA). Het Openbaar Ministerie pauzeerde eigen fraudeonderzoek; Pels Rijcken huurde adviesbureau Deloitte in om nader onderzoek te doen. Conclusie daaruit: Oranje was een eenling, het kantoor had de slachtoffers gecompenseerd en kon dus prima verder als landsadvocaat.

Lees ook: Racisme en geschreeuw bij landsadvocaat Pels Rijcken

Tot de zomer althans. Pels Rijcken moest in juli opbiechten dat de fraude omvangrijker was dan eerder gemeld. Oranje had gedurende zeker achttien jaar ruim 11 miljoen euro gestolen, geld dat hij als notaris voor klanten beheerde. De deken – toezichthouder op de advocatuur – plaatste Pels Rijcken onder verscherpt toezicht toen ook nog eens gebrekkige sociale veiligheid bij het kantoor was onthuld. Pels Rijcken besloot in het najaar het notariaat op te heffen. De Kamer debatteerde nog over de positie van Pels Rijcken, en de minister beloofde zich daarover te buigen. De commissie van deskundigen die Grapperhaus beloofde, is nog niet benoemd.

Gerrit van Maanen, emeritus hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit Maastricht, denkt nu „dat Pels Rijcken te makkelijk wegkomt.” Hij was vorig jaar de eerste eminente jurist die betoogde dat de rijksoverheid afscheid moest nemen van het kantoor. Grond daarvoor: de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (Bibob) verbiedt overheden opdrachten te geven aan organisaties die bij criminele activiteiten betrokken waren.

Vindt u dat er genoeg rekenschap over de fraude is afgelegd?

„Nee, over de onderzoeken van deken en [financieel toezichthouder] BFT zijn slechts summiere persberichten verschenen. Het Deloitte-onderzoek is überhaupt niet openbaar gemaakt – de uitkomsten zijn globaal gedeeld met de Tweede Kamer.

„Het beeld dat rijst, is dat de betrokken partijen de schade voor Pels Rijcken hebben willen minimaliseren om gedoe te vermijden. De staat is immers via veel lopende procedures verweven met Pels Rijcken. Maar dat mag geen reden zijn geen consequenties aan de fraude te verbinden.”

Waarom vindt u dat?

„Omdat Pels Rijcken betrokken was bij witwassen van de gestolen gelden van Frank Oranje. Dat volgt uit een brief die de landsadvocaat deze zomer aan het ministerie stuurde. Daarin staat dat Oranje zijn uren opklopte en valse facturen voor zogenaamde notarisdiensten betaalde vanaf ‘rekeningen in zijn eigen sfeer’.

„Laat dat eens op je doorwerken: als Oranje zijn valse declaraties betaalde aan Pels Rijcken vanaf rekeningen waarop hij gestolen geld had, is de rekening van Pels Rijcken daarmee gespekt. Het geld is ook beland bij de partners van Pels Rijcken, die de winst verdelen. Dit maakt het kantoor schuldig aan witwassen.”

Fragment uit de brief die Pels Rijcken naar het ministerie stuurde

Wat zou daarvan volgens u de consequentie moeten zijn?

„Dat Pels Rijcken strafrechtelijk moet worden vervolgd en dat de staat Pels Rijcken niet langer als landsadvocaat kan houden.

„Ik ga ervan uit dat verder niemand dan Oranje bewust heeft deelgenomen aan fraude en witwassen. Maar ze zijn er wel in betrokken en zijn juridisch verantwoordelijk. Ruim achttien jaar hebben alle interne controlemechanismen jammerlijk gefaald. Dat is verwijtbaar en leidt tot juridische aansprakelijkheid voor Pels Rijcken als kantoor bij de fraude, verduisteren van de gelden en witwassen.

„Vergelijk het eens met ING dat in 2018 voor 775 miljoen euro strafvervolging afkocht wegens nalatigheden bij voorkomen van witwassen. ING had niet met opzet meegewerkt aan witwassen, maar was tekortgeschoten in de controle. ING had, net als waarschijnlijk Pels Rijcken, de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme overtreden – en die is zeer streng.”

Lees ook dit portret: het levenslange dubbelspel van Frank Oranje

Pels Rijcken heeft benadeelden de gestolen 11 miljoen euro met rente terugbetaald. Voor de minister was die compensatie een belangrijke reden de relatie aan te houden.

„Dat is helemaal niet zo’n mooi gebaar als het lijkt. Die miljoenen waren toevertrouwd aan het kantoor Pels Rijcken en zijn door iemand op dat kantoor gestolen. Pels Rijcken is daar verantwoordelijk voor en moet die schade civielrechtelijk gezien sowieso vergoeden. En strafrechtelijk is het niet zo dat als een dief gestolen geld teruggeeft, hij geen straf krijgt. Nee, het blijft diefstal.”

Gaat het niet te ver om heel Pels Rijcken te vervolgen als Oranje de enige fraudeur was?

„Oranje was niet zomaar een medewerker, hij was vanaf 2018 bestuursvoorzitter. Als hij in die periode met gestolen geld zijn eigen valse declaraties betaalde, wordt zijn daad vereenzelvigd met de rechtspersoon Pels Rijcken. Dan is zelfs een strengere variant van witwassen van toepassing: opzetwitwassen. Maar ook als Pels Rijcken enkel te weinig gedaan heeft om het misdrijf te voorkomen, is sprake van schuldwitwassen. Het OM moet dit tot op de bodem uitzoeken.

„Ik vond al dat Pels Rijcken vanwege de Bibob-wetgeving geen landsadvocaat kan blijven, maar het witwassen versterkt die mening. Onze hele samenleving berust op vertrouwen: in elkaar, maatschappelijke instituties, de overheid. Hoog op die ladder staat de notaris aan wie je geld toevertrouwt. Dat vertrouwen is door Oranje beschaamd en daar hebben alle notarissen in Nederland last van. Voor herstel van vertrouwen is echt een signaal nodig. Het is zuur voor al die integere juristen die er werken, maar afscheid nemen van Pels Rijcken als landsadvocaat lijkt mij de enige juiste weg.”

Correctie (25 januari 2022): de door Pels Rijcken ingehuurde crisiscommunicatie-expert is niet naar Schiphol vertrokken zoals eerder vermeld, maar naar KLM. Dat is hierboven aangepast.