De Italiaanse hoogleraar Antonella Viola: „Het is zwaar, ik kan niet meer zonder beveiliging naar buiten.”

Foto Leonardo Cendamo/Getty Images

Interview

'De antivaxwereld is bont: je vindt mensen die bang zijn en anderen die geloven dat corona niet bestaat'

Immunoloog Antonella Viola De Italiaanse wetenschapper Antonella Viola (52) riep op televisie op om ook kinderen tegen het coronavirus te laten prikken. Daarna ontving ze een kogelbrief op kantoor. „Ik zou zeggen dat wie mij bedreigt juist kinderen kwaad wil berokkenen.”

Het nieuwe jaar begon voor hoogleraar Antonella Viola (52) schijnbaar ontspannen, met een gezinsvakantie in Spanje. „Maar daar kreeg ik het nieuws dat er op kantoor een kogelbrief in de bus was gevallen”, zegt de Italiaanse immunologe door de telefoon vanuit haar kantoor in Padua, in Noord-Italië.

In de dreigbrief stond letterlijk: „Handen af van onze kinderen.” „De briefschrijver eiste dat ik op tv ging verkondigen dat we kinderen het beste níét tegen corona kunnen laten vaccineren – het tegenovergestelde van wat ik bepleit. En anders mocht ik, of mijn gezin, een kogel verwachten.” In de envelop zat ook een patroonhuls.

Viola spreekt van een „moment van zeer zware spanning”, als gevolg van de drastische beslissingen door de Italiaanse regering. Vijftigplussers moeten zich sinds kort laten prikken, een verplichting die in Italië al gold voor werknemers op scholen en in de zorg. En zonder coronapas wordt het steeds moeilijker ergens binnen te raken. Wie nu nog niet is geprikt, voelt steeds meer woede en frustratie.

Sinds de tweede week van januari heeft de wetenschapper, tevens hoogleraar aan de Universiteit van Padua, politiebescherming. „Ik leid hier ook een instituut voor pediatrisch onderzoek. Ik richt mijn werk als wetenschapper dus op kinderen. Dan zo’n dreigbrief krijgen, dat is hard.”

Wat volgde er op dat telefoontje?

„Mijn eerste reactie was pure verbijstering. In deze pandemie tracht ik juist mensen gerust te stellen, door zaken die soms complex zijn helder en feitelijk uit te leggen. Ik weet dat mensen zich op onze uitleg baseren om al dan niet de prik te laten zetten, en ik neem die publieke rol zeer serieus.

„Na die eerste schok was er al snel een hele machinerie in gang gezet. Er volgden overlegmomenten met de ordediensten over hoe ik beveiligd zou worden. Al snel werd duidelijk dat mijn dagelijks leven ingrijpend zou veranderen.”

Hoe reageerde uw omgeving? Vroeg iemand u een stap terug te doen?

„Mijn man, onze twee zonen en hun vriendinnen hielden het hoofd koel. Ze hebben ook nooit tegen me gezegd dat ik me nu beter even gedeisd kan houden. Verscheidene vrienden deden dat wél. ‘Denk toch aan jezelf, ga toch niet meer naar die tv-studio’s’, klonk het. Maar dat kan echt niet, het is echt onmogelijk om nu een stap terug te doen. Meer dan ooit is het mijn plicht om te praten, te getuigen over wetenschap. Ik weiger me schrik te laten aanjagen.”

Wat zou u de briefschrijver willen zeggen?

„Ik zou zeggen dat hij of zij juist kinderen kwaad wil berokkenen, terwijl ik kinderen bescherm door te pleiten voor de prik.”

De vaccinatieplicht had vanaf het begin in heel Europa moeten worden afgekondigd, dat had heel veel discussie vermeden

Sinds de dreigbrief is Antonella Viola al een keer of drie weer op tv geweest om het belang van vaccinatie – ook van kinderen – te onderstrepen. In Italië geldt sinds kort een vaccinatieplicht voor vijftigplussers. Dat juicht de hoogleraar toe, al zou ze zelf vaccinatie vanaf achttien jaar hebben verplicht. „Als alle meerderjarigen waren geprikt, dan zou het niet nodig zijn om ook de kinderen in te enten”, zegt ze. „Al raad ik het wel sterk aan, want ook bij kinderen kan dit stiekeme virus een ernstige infectie of long covid veroorzaken.”

In Italië hopen virologen dat de piek van de Omikrongolf volgende week is bereikt, en het aantal besmettingen daarna daalt. De variant is extreem besmettelijk, maar lijkt wel minder agressief dan zijn voorgangers, erkent Viola. „Maar daardoor wint het idee terrein dat het maar om een verkoudheidje zou gaan, en dat baart mij zorgen. Omdat Omikron zo besmettelijk is, kan ook deze variant veel mensen ernstig ziek maken.”

Lees ook dit artikel: Kogelbrief voor hoogleraar die vaccinatieplicht wil

Spanje besloot al wel om Omikron als een gewone griep te behandelen, terwijl Italië vooralsnog rigoureuze maatregelen aanhoudt.

„Maar de situatie is in elk land anders. Italië kan het pas als een griep behandelen als vijftigplussers bijna allemaal zijn gevaccineerd. Italië telt nog miljoenen ongevaccineerden, en honderdduizenden mensen lopen een groot risico. In Spanje zijn meer mensen gevaccineerd dan hier. Ook Portugal staat er beter voor, daar zijn alle vijftigplussers ingeënt. Je vindt vrijwel geen antivaxers in dat land. De vaccinatieplicht had vanaf het begin in heel Europa moeten worden afgekondigd, dat had heel veel discussie vermeden.”

Wat is het geheim van Portugal?

„Ik heb Portugese collega’s opgebeld om te vragen hoe ze het voor elkaar hebben gekregen. ‘Een legergeneraal heeft onze vaccinatiecampagne geleid’, zeiden ze. Maar precies dat is ook in Italië gebeurd, antwoordde ik. ‘En wij zijn op tv heel vaak de situatie gaan toelichten’, zeiden ze daarna. Dat doen wij in Italië ook, zei ik, en toch loopt het hier zo anders.

„Wetenschappers hebben de standaardprotocollen gevolgd, er is niet blindelings geëxperimenteerd op de bevolking. Maar na goedkeuring zijn de vaccins breed beschikbaar gemaakt, en daarna zijn er aanpassingen doorgevoerd – bijvoorbeeld door de dosis van vaccin A aan te passen, of vaccin B eerder voor een bepaalde leeftijdsgroep te gebruiken. Dat gebeurt altijd. Nieuw was ditmaal wel dat het hele wetenschappelijke proces zich snel en online heeft afgespeeld. Iedereen kon het volgen, in real time, en bij sommigen heeft dat tot verwarring geleid. Maar de Portugezen voelden zich juist gerustgesteld, zij vonden dat proces juist heel transparant en overtuigend.”

Portugal heeft de hoogste vaccinatiegraad

Wat maakt Italië dan zo anders?

„Ik denk dat Portugal een gematigde bevolking heeft, en een gematigd politiek klimaat. In Italië zijn er heel wat extremistische krachten. Hier vind je groepen burgers met extreme overtuigingen, die de vaccins ter discussie stellen, maar ook het bestaan van het virus zelf. Een flink deel van de Italianen koestert woede en wantrouwen tegenover de instellingen. Die lui zouden op alles nee zeggen.”

Zijn er politici die u iets verwijt?

„Wanneer Giorgia Meloni [een uiterst rechtse oppositiepolitica, red.] op tv zegt dat ze niet van plan is haar dochter te laten inenten, en ik daarna aanraad om kinderen juist wel te laten vaccineren, dan raken sommige ouders uiteraard in de war. Ik beweer niet dat Meloni’s uitspraak de bedreiging tegen mij zou hebben uitgelokt – wie zo’n dreigbrief stuurt, heeft ze niet allemaal op een rij. De antivaxwereld is bont: je vindt er mensen die bang zijn, en anderen die dan weer geloven dat de aarde plat is en dat corona niet bestaat. En slechts een heel klein deel is ook gewelddadig.”

Veel Italianen volgen nauwgezet de strenge maatregelen, maar het sociale klimaat verhardt merkbaar. In oktober werd tijdens een protest een links vakbondsgebouw in Rome bestormd. Onder de betogers waren aanhangers van de neofascistische beweging Forza Nuova. En op zaterdag 15 januari lokte een antivaxbetoging weer duizenden demonstranten naar de Italiaanse hoofdstad. De sfeer was af en toe grimmig. ‘Handen af van onze kinderen’ en ‘Vaccinazi’s, weg uit onze regering!’, stond er op affiches.

Lees ook dit artikel: Italiaanse antivaxer: ‘Ik ben een wolf, ik laat me niet chanteren’

Antonella Viola staat de komende drie maanden nog onder politiebewaking. Daarna wordt haar veiligheidssituatie geëvalueerd. De schrijver van de dreigbrief is intussen nog op vrije voeten.

Constant twee agenten in de buurt, dat moet ingrijpend zijn.

„Het is zwaar, ik kan niet meer alleen naar buiten. Ze zijn vriendelijk en discreet, en geven me een veilig gevoel. Maar dat ze er altijd zijn, voelt wel als een grote inperking van mijn vrijheid. Ik ben Madonna niet [grinnikt]. Ik ga dus niet meer uit eten of shoppen, maar alleen ’s ochtends naar mijn werk en ’s avonds terug naar huis. De agenten zeggen dat ik mijn gewone leven verder moet leiden, maar ik zou me er niet prettig bij voelen. Dus blijf ik, een bezoek aan de kapper uitgezonderd, ’s avonds en in het weekend maar gewoon binnen.”

Het zijn moeilijke tijden om een wetenschapper te zijn.

„Het is heel moeilijk, maar ook belangrijk. Dit moment biedt ons juist een grote kans om te vertellen over ons werk als wetenschappers, over de methodes die we gebruiken, kortom, om de wetenschap te democratiseren. We zijn tijdens deze pandemie bij de mensen thuis in de huiskamer beland, en nu moeten we doorzetten.

„Deze vaccinatiekwestie is heus niet de laatste keer dat de bevolking een standpunt zal innemen over een wetenschappelijk thema. Denk aan de klimaatopwarming, aan antibioticaresistentie, aan toekomstige epidemieën, of aan genetisch gemodificeerde organismen: al die zaken hebben impact op ons dagelijks leven. Als wetenschappers hebben we de kans om het vertrouwen te herstellen in de feiten en in de wetenschap. Die kans moeten we voluit grijpen.”

Lees ook dit artikel: Bedreigde wetenschappers: ‘Wachten we nu tot er écht iets gebeurt?’