Necrologie

Ellen Laan wilde seks leuker maken voor iedereen, dus ook voor vrouwen

Ellen Laan (1962-2022) Seksuoloog Gelijkheid en genot, daar moet het bij seks om gaan. Dat was de boodschap die hoogleraar seksuologie Ellen Laan onvermoeibaar uitdroeg. Haar voorlichtingswerk was nog lang niet af, vond ze.

Ellen Laan in 2018 tijdens LLowgenda op de derde dag van de 26ste editie van muziekfestival A Campingflight to Lowlands Paradise in Biddinghuizen.
Ellen Laan in 2018 tijdens LLowgenda op de derde dag van de 26ste editie van muziekfestival A Campingflight to Lowlands Paradise in Biddinghuizen. Foto FERDY DAMMAN-ANP Kippa

Meisjes (en jongens ook, trouwens) moeten weten hoe het vrouwelijk geslachtsdeel in elkaar zit en hoe het werkt. Ze moeten weten dat de clitoris een groot inwendig zwelorgaan is, dat bij seksuele opwinding volstroomt met bloed. Dat daarbij bloedplasma door de vaginawand naar buiten wordt geduwd, waardoor de vagina vochtig wordt. Dat seks waarbij iets in de vagina wordt gestopt, een penis bijvoorbeeld, voor de bezitter van die vagina pas lekker kan zijn als de clitoris opgezwollen is. Dat zowel mannen als vrouwen dus een erectie moeten hebben voor ze fijne seks kunnen hebben – zo verschillend zijn de seksen nu eenmaal niet.

Gelijkheid en genot, daar moet het bij seks om gaan. Die boodschap droeg seksuoloog Ellen Laan onvermoeibaar uit. In voorlichtingsboeken voor meiden (Lijfboek voor powergirls, 2019) en voor volwassenen (Seks! Een leven lang leren, 2017), tijdens lezingen op onder meer Lowlands, op radio en televisie, op sociale media en in interviews in kranten en tijdschriften. Afgelopen zaterdag overleed de hoogleraar seksuologie op 59-jarige leeftijd.

Een meisje dat haar lichaam kent, kan beter haar grenzen aangeven

En dat terwijl haar voorlichtingswerk nog lang niet klaar was. Mensen denken bijvoorbeeld nog steeds vaak dat de extra gevoelige kop van de clitoris, de clitoriseikel of glans, het héle ding is – dat dat kleine knopje alles is. De precieze anatomie van de clitoris, met de vier lange zwellichamen die de vagina omarmen, staat dan ook pas sinds 2021 in het veelgebruikte middelbareschoolboek Biologie voor jou.

Als mensen klaagden dat de hele clitoris te ingewikkeld zou zijn voor de biologieles op school, en onnodig, legde Laan gewoon nóg een keer uit waarom kennis ervan zo belangrijk is: een meisje dat haar lichaam niet goed kent, wéét niet dat penetratie pas lekker kan zijn als ze opgewonden genoeg is, dat het anders pijn kan doen en dat pijn bij seks niet normaal is. Een meisje dat haar lichaam kent, kan beter haar grenzen aangeven – de beschermende werking van kennis. Voor jongens is het nou eenmaal makkelijker om hun lichaam te leren kennen: die zien hun piemeltje al stijf worden als ze heel jong zijn en leren spelenderwijs wat er mee kan en wat fijn is.

Prettigste vorm van seks

Trouwens, zei Laan ook altijd graag, een penis in een vagina stoppen mag dan voor de meeste heteromannen de prettigste vorm van seks zijn, voor de meeste vrouwen is het dat niet. Ruim negentig procent van de mannen komt klaar bij louter coïtus en slechts een kwart van de vrouwen. Toch blijven veel mensen denken dat hetero’s geen seks hebben gehad als er geen penis in een vagina geweest is . Ook iets wat Laan onvermoeibaar probeerde recht te zetten: definieer seks nou niet als penis-in-vagina, vingers zijn veel efficiënter om een vrouw te laten klaarkomen dan penissen. Maak seks leuker voor vrouwen. Lustpil? Onzin. Libido? Bestaat niet. Als vrouwen minder zin hebben dan mannen, dan komt dat doordat de seks voor hen minder fijn is.

Lees ook: Zes waarheden over seks

In interviews vertelde Ellen Laan als ernaar werd gevraagd opgewekt over haar eigen seksuele ervaringen: dat ze begon te masturberen toen ze elf was (Het Parool, 2017) en dat ze op haar zeventiende bij de eerste keer vrijen met haar vriendje „zonder handjes” een orgasme kreeg doordat ze „er zo aan toe” was (de Volkskrant, 2021).

Wie dat las, zou niet zeggen dat Laan ooit een heel onzeker, verlegen meisje was. Ze werd geboren in een katholiek gezin in Abbekerk, dat samen met Medemblik (de gemeente waartoe het nu behoort) de ogen vormt in de hondenkop die Noord-Holland is. Laan had twee broers en twee zussen; hun ouders hadden een kappers- en tabakszaak aan huis. Over seks werd niet gesproken, maar hoe het daarmee zat ontdekte Ellen Laan zelf wel (onder meer uit de tijdschriften die haar ouders verkochten).

Erger was dat er ook niet over gevoelens werd gepraat. De kleine Ellen werd erg gepest op school, vertelde ze later in interviews. Ze was razend intelligent, las heel graag, kreeg extra schoolopdrachten en hoorde sociaal nergens bij. „Twee jaar lang vroeg ik elke dag of ik met de andere meisjes mocht meespelen”, vertelde ze in 2018 in Trouw. „Elke dag was het antwoord nee. ‘Ik wou dat je dood was’, zei een klasgenootje.” Laan ontwikkelde gevoelens van minderwaardigheid die haar de rest van haar leven hebben dwarsgezeten. „Toen ik in 2014 het aanbod kreeg om hoogleraar te worden, heb ik dat twee jaar afgehouden”, zei ze in datzelfde interview in Trouw, „omdat ik mezelf niet goed genoeg vond. ‘Laat het maar over aan mensen over die het echt kunnen’, hoorde ik mijn vader in mijn hoofd zeggen.”

Eerste in haar familie

Terwijl ze het zelf natuurlijk écht kon. Ze was de eerste in haar familie die ging studeren. Eerst Nederlands, twee jaar, maar toen raakte ze gegrepen door het idee dat het wél mogelijk is om over allerlei complexe gevoelens en ideeën te praten, al was dat bij haar thuis nooit gebeurd, en stapte ze over naar psychologie. Wat ze ook interessant vond, was dat mensen heel anders kunnen overkomen dan ze zich voelen. Op de middelbare school hoorde ze een klasgenoot haar arrogant noemen, vertelde ze in 2021 aan het Algemeen Dagblad, terwijl ze alleen maar probeerde niet op te vallen, om niet wéér gepest te worden.

In 1988 studeerde ze cum laude af in de psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1994 promoveerde ze aan dezelfde universiteit, ook cum laude. Dat promotieonderzoek, naar seksuele opwinding bij vrouwen, trok wereldwijd de aandacht, tot The New York Times aan toe. Fysieke opwinding, ontdekte Laan, dus genitale doorbloeding, hangt bij vrouwen veel minder sterk samen met gevoelens van opwinding dan bij mannen. Heeft een man een erectie, dan voelt hij zich heel vaak ook opgewonden. Een vrouw kan veel makkelijker nat zijn zonder dat ze zich seksueel opgewonden voelt.

Dat promotieonderzoek, naar seksuele opwinding bij vrouwen, trok wereldwijd de aandacht, tot The New York Times aan toe

Dat komt deels doordat vrouwen minder goed kunnen zien en voelen wat er precies bij hen gebeurt dan mannen, die de hele zaak in het zicht en voor het grijpen aan de buitenkant hebben hangen (of staan). Maar vrouwen kunnen bijvoorbeeld ook opwindingsloos nat worden bij een verkrachting of de dreiging daarvan, doordat doodsangst de bloedvaten openspert. Dankzij Laans onderzoek weten rechters dit nu ook – het is belangrijk onderzoek dat mensen echt kan helpen.

Ook op een andere manier hielp Laan mensen: ze deed en begeleidde niet alleen onderzoek, maar behandelde als GZ-psycholoog bij het Amsterdam UMC ook mensen met seksuele problemen. Dat zijn absoluut geen luxeproblemen, vond ze: mensen kunnen er enorm onder lijden. Deels komt dat doordat veel mensen verkeerde ideeën hebben over wat seks zou moeten zijn en hoe het werkt – en daarmee komen we weer bij haar stokpaardjes: seks kan ook zonder dat er een penis in een vagina gaat en als een vrouw die penetratie toch wil, moet ze er pas aan beginnen als ze er lichamelijk opgewonden genoeg voor is.

Ook voorlichters moest ze hierover voorlichten, vond ze, zoveel desinformatie gaat er rond. Een paar jaar geleden richtte Laan de stichting Seksueel Welzijn op om de seksuele gelijkheid tussen de seksen te bevorderen. Ze was zelf voorzitter.

Lees ook: Wat je nog niet wist over seks

Laan mocht dan internationaal geroemd worden, ze is haar hele carrière aan de UvA en bij het Amsterdam UMC blijven werken. En altijd fulltime, ook na de scheiding van de vader van haar inmiddels volwassen dochters Leah en Britt. In 2016 werd voor het eerst borstkanker bij haar geconstateerd. In maart 2021 bleek dat die kanker was teruggekomen en uitgezaaid, vertelde ze een paar maanden later in de Volkskrant. Op 26 november 2021 werd ze onderscheiden als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw „vanwege haar zeer uitzonderlijke bijdragen op het vakgebied van de seksuologie”.

Laan laat behalve haar dochters ook haar man Mario ter Smitten achter, en diens kinderen en kleinkinderen, voor wie zij ‘bonusmoeder’ en ‘bonusoma’ was.