Volgende stap: educate your boss

Grensoverschrijdend gedrag Na de affaire bij The Voice pleiten vakbonden voor strengere regels voor een veiliger werkvloer. Onderzoekers en opleiders zeggen: zorg juist dat slachtoffers weten hoe en waar ze terecht kunnen.

Actiegroep Say No More protesteerde zaterdag op het Jaarbeursplein in Utrecht tegen seksuele intimidatie in het openbaar vervoer.
Actiegroep Say No More protesteerde zaterdag op het Jaarbeursplein in Utrecht tegen seksuele intimidatie in het openbaar vervoer. Foto Robin Utrecht/ ANP

Op spandoeken. Op sociale media. Op de muur van een fietstunneltje. Protect your daughter rood doorgestreept en vervangen door: educate your son.

Het is een bekend protest tegen seksueel geweld en intimidatie. Niet alleen jonge vrouwen moeten worden beschermd tegen grensoverschrijdend gedrag, maar meer nog moeten daders leren dat wat zij doen, zeggen of whatsappen, niet kan.

Kitty Jong, vicevoorzitter van vakbond FNV, wil nog een element toevoegen: Educate your boss. „Werkgevers hebben de plicht om te zorgen voor een veilige werkplek en om werknemers te beschermen tegen seksuele intimidatie.”

Volgens haar legt de reactie van tv-producent John de Mol van vorige week op de misdragingen bij de talentenshow The Voice of Holland bloot dat hier „een grote werkgever de wet niet kent”. De Arbowet verplicht een werkgever dat hij alle bedrijfsrisico’s in kaart brengt en dat hij passende maatregelen neemt, bijvoorbeeld de mogelijkheid naar een deskundig vertrouwenspersoon te stappen. „Wij hebben er geen vertrouwen meer in dat bedrijven dit zelf kunnen oplossen. Daarom roepen we op: overheid, neem het van ze over.”

De Mol is niet de enige werkgever die te maken heeft met grensoverschrijdend gedrag in zijn bedrijf. En de kandidaten van The Voice zijn niet de enige slachtoffers van seksueel geweld en intimidatie op de werkvloer.

Seksueel wangedrag komt op alle werkvloeren en in alle sectoren voor, blijkt uit diverse onderzoeken. Bijna een derde van de werkende vrouwen heeft wel eens te maken gehad met aanranding of een andere fysieke vorm van seksuele intimidatie op het werk, meldde vakbond CNV in juni. 61 Procent moest seksueel getinte opmerkingen verduren. Onderzoek van FNV, de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2020 en het College voor de Rechten van de Mens, schetsen een vergelijkbaar beeld.

Gecompliceerd

De aanpak van seksuele intimidatie op de werkvloer is gecompliceerd, zegt CNV-voorzitter Piet Fortuin. „Werknemers moeten elkaar kunnen aanspreken. Werkgevers moeten zich realiseren dat seksueel geweld en intimidatie in elk bedrijf voorkomen. Bij 70 procent van het MKB ontbreekt een vertrouwenspersoon.”

CNV en FNV willen dat het kabinet haast maakt met aanscherping van de wet. Zij wijzen op een internationaal verdrag tegen geweld en intimidatie op het werk uit 2019. Nederland moet die overeenkomst van de VN-arbeidsorganisatie ILO nog ratificeren.

Lees ook: ‘Voor slachtoffers The Voice was de drempel om wangedrag te melden te hoog’

De bonden vinden dat meer bedrijven moeten nadenken of zij de hiërarchie in hun organisatie moeten aanpassen. Fortuin (CNV): „Maak niet langer één persoon verantwoordelijk voor een promotie, een bonus of een gewilde stageplek. Breng dat onder bij meerdere verantwoordelijken.” Ook wijzen de bonden op het negatieve effect van de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Een freelancer, zzp’er of werknemer die gaat van jaarcontract naar jaarcontract zal niet snel zijn of haar mond opentrekken als op de werkvloer ongewenst gedrag plaatsvindt.

Waar de bonden pleiten voor strengere wetgeving en een grotere rol van de overheid, zien onderzoekers en adviseurs op het gebied van sociale veiligheid meer in opleiden en informeren van werknemers en werkgevers. „Het is prachtig als de Arbeidsinspectie wat vaker langskomt op een bedrijf”, zegt Marjolein Sax, „maar zo creëer je nog geen veilige situatie waarin mensen elkaar kunnen aanspreken op wangedrag. Of waarin zij weten hoe ze een melding moeten doen bij een vertrouwenspersoon en wat daarna gebeurt.”

Sax is senior onderzoeker bij het Leidse bureau De Beleidsonderzoekers. Voor het College van de Rechten van de Mens leidde zij in 2021 een onderzoek naar seksuele intimidatie op de werkvloer. Haar conclusie: bijna een op de zes werknemers had in de afgelopen tien jaar op het werk met fysiek of verbaal ongewenst seksueel gedrag. Van de slachtoffers deed 37 procent melding bij werkgever of vertrouwenspersoon. „Vaak pas na een lange tijd of als het gedrag van de dader niet stopte.”

Sax vindt dat werknemers beter moeten worden voorgelicht, over het gewenste gedrag in een organisatie bijvoorbeeld en over de klachtenprocedures. „Slachtoffers weten niet altijd hoe en waar ze iets moeten melden. Ze zijn bang niet geloofd te worden. Hebben last van schuld en schaamte. En vrezen de negatieve consequenties van een melding.” Een goed afgehandelde melding geeft alle partijen veel vertrouwen, zegt ze. „Zo draagt het bij aan een goede werkcultuur.”

Elke leidinggevende, zegt Sax, moet nadenken over de vraag: wat doe ik als bij mij een melding binnenkomt. Ze heeft met enige verbazing gekeken naar de reactie van De Mol. „Vraag niet: ‘Wat was je eigen rol, wat was jouw aandeel in deze situatie?’ Biedt een luisterend oor, neem meldingen serieus. En bespreek wat hij of zij wil dat er verder mee gebeurt. De melder is leidend.”

Tone at the top

Ook Ernst-Jan Schubad verbaasde zich over de weifelende reactie van De Mol op de onthullingen. Hij is een van de directeuren van het Rotterdamse bureau Bezemer & Schubad, dat sinds 1993 onderzoek doet naar ongewenst gedrag en trainingen geeft aan bedrijven, onder meer aan NRC. Schubad: „De houding van de leidinggevende, de tone at the top, is een belangrijk instrument om dit thema aan te pakken. Daarbij ging De Mol een paar keer onderuit.”

Lees ook de tv-recensie: John de Mol heeft gewoon geen idee

Schubad vindt dat meer bedrijven gebruik zouden moeten maken van externe vertrouwenspersonen of klachtencommissies. „Nu zitten vaak de directeur, personeelsmanager of iemand van personeelszaken in de commissie die meldingen behandelt. Externe afhandeling is onafhankelijker.”

En nee, zegt hij, een klachtenprotocol en andere richtlijnen geven niet slechts papieren veiligheid. Ze bieden bedrijven ook een basis als zij voor de rechter staan om een werknemer wegens grensoverschrijdend gedrag te ontslaan. Het komt regelmatig voor dat een rechter het ontslag afwijst, omdat helder beleid ontbrak en een werknemer officieel niet kon weten dat hij iets fout deed.