Profiel

De ene broer leidt de regeringsgezinde publieke omroep, de andere een oppositiekrant

Bekende buitenlanders Een rubriek over mediapersoonlijkheden van over de grens. Deze week: De broedertwist tussen mediabazen Jaroslaw en Jacek Kurski.

Jaroslaw Kurski leidt de Poolse oppositiekrant Gazeta Wyborcza, waarin bijna dagelijks een verhaal staat over wangedrag van zijn broer en televisiebaas Jacek Kurski.
Jaroslaw Kurski leidt de Poolse oppositiekrant Gazeta Wyborcza, waarin bijna dagelijks een verhaal staat over wangedrag van zijn broer en televisiebaas Jacek Kurski. Foto EPA

De Poolse propagandachef heeft een imagoprobleem. Jacek Kurski (55) mag dan de baas zijn van de publieke omroep en het brein achter tomeloze regeringspromotie, met zijn eigen publiciteit is het dramatisch gesteld. Daarom prijkt hij deze week, met zijn dreumesdochter op de arm, op de cover van het rechtse weekblad Sieci. Om te vertellen hoe Telewizja Polska (TVP) onder zijn leiding de afgelopen zes jaar „het laatste bastion van het narratief van de Poolse onafhankelijkheid” en „redder van de democratie” is geworden. En vooral om zich te verdedigen tegen „de onverholen gemeenheid” van „ongehoorzame media” die telkens schandalen en schandaaltjes onthullen die Kurski’s reputatie schaden.

Jacek Kurski leidt de regeringsgezinde Poolse publieke omroep. Foto EPA

De voornaamste van die ‘ongehoorzame’ media waar de voorzitter van de publieke omroep het mee te verduren heeft, is de oude verzetskrant Gazeta Wyborcza. Daar staat, al sinds 2007, ook een Kurski aan het roer: Jaceks oudere broer Jaroslaw (58). Diens krant schrijft vrijwel dagelijks over wangedrag van de televisiebaas. Over hoe hij zijn van belastinggeld betaalde chauffeur inzet om chocolaatjes voor zijn veel jongere tweede vrouw te kopen. En over zijn aanwezigheid bij het Junior Eurovisiesongfestival in Parijs, vlak nadat hij positief testte op Covid-19. Maar vooral windt de krant zich op over de wijze waarop de conservatief-nationalistische regering die sinds 2015 aan de macht is de democratie uitholt, de onafhankelijkheid van de rechtspraak sloopt, en de pluriformiteit van de media verstikt – met publieke omroep TVP als wapen. „Alle onafhankelijke instituties van de Poolse staat staan op het spel”, schreef Jaroslaw Kurski in een hoofdredactioneel commentaar voor de laatste verkiezingen.

Ooit streden ze samen

In de openbare broedertwist tussen de Kurski’s staat zeker meer op het spel dan wederzijdse zwartmakerij. Hun waterscheiding is exemplarisch voor de radicale polarisatie in Polen, waarin de grens tussen journalistiek en activisme nauwelijks bestaat. Broers die ooit samen streden tegen de communistische dictatuur, bevechten elkaar nu over de fundamenten van de democratie.

‘Straks krijgen we in Polen alleen nog maar propaganda gevoerd’

Jaroslaw en Jacek Kurki groeiden in de jaren tachtig op in de verpauperde havenstad Gdansk, waar aan de scheepswerf de revolutie begon. Als tieners schreven ze voor een illegale schoolkrant en ze sloten ze zich aan bij de vakbond Solidarnosc. Toen die in 1989 het regime omver wierp, werd Jaroslaw even woordvoerder van vakbondsleider Lech Walesa, maar ontwikkelde zich vervolgens als succesvol journalist.

Jacek bleef politiek en publicitair actief en koos het kamp van de Kaczynski’s, de tweelingbroers Lech en Jaroslaw die de nationalistische en anti-elite partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) oprichtten. Hij specialiseerde zich in complottheorieën en verwierf nationale bekendheid toen hij in 2014 verzon dat de grootvader van premier Donald Tusk zich vrijwillig bij de Wehrmacht had aangemeld. Het jaar daarop maakte Jaroslaw Kaczynski hem kortstondig staatssecretaris en vervolgens baas van de publieke omroep.

TVP was nooit een model van objectieve verslaggeving, maar zodra PiS aan de macht kwam werden alle kritische journalisten ontslagen. De volledige nieuwsvoorziening, met het dagelijkse journaal Wiadomosci als vlaggenschip, is gericht op het prijzen van de regering en het beschadigen van de oppositie.

Het steeds progressievere Gazeta Wyborcza wordt ondertussen, net als andere media die de PiS-ideologie niet volgen, financieel en inhoudelijk „verstikt”, zoals Jaroslaw Kurski het noemt. Een van de manieren waarop dat gebeurt is met dure en intimiderende smaadzaken die uit regeringskringen worden aangespannen, onder andere door Jacek Kurski.

Waarom is de moordenaar van de burgemeester van Gdansk na drie jaar nog niet gestraft?

In een artikel voor The Atlantic en haar boek De schemering van de democratie beschrijft historica Anne Applebaum de saga van de Kurski’s als voorbeeld van hoe vrienden en familieleden in Midden-Europa zich politiek en persoonlijk van elkaar vervreemden. Ooit zagen ze zichzelf allemaal als anti-communistisch, rechts en conservatief, het laatste decennium splitsten ze zich in een liberaal en een autocratisch kamp. Applebaum, zelf getrouwd met een Poolse oud-minister, schetst Jaroslaw Kurski als een bedachtzame intellectueel en Jacek als een rancuneuze man die lang smachtte naar erkenning in de schaduw van zijn meer geslaagde broer.

Narratief van slachtofferschap

De jongere Kurski staat symbool voor het ressentiment waarmee PiS aan de macht kwam: het gevoel van veel Polen dat zij niet hebben geprofiteerd van de democratie en het kapitalisme op de manier die hun toekomt. En voor het narratief van slachtofferschap dat niet zijzelf, maar politieke vijanden of internationale machten voor hun individuele falen verantwoordelijk zijn. De onversneden propaganda van TVP past zo bezien in het rechtzetten van historisch onrecht dat Polen zou zijn aangedaan.

In het interview met Sieci gaat Jacek Kurski niet alleen los op de oppositiemedia als die van zijn broer, maar ook op de buitenlanders die TVP willen „uitschakelen en verzwakken”. Het tanende aantal mensen (2,5 miljoen, 12 procent minder dan een jaar geleden) dat dagelijks om half acht inschakelt voor Wiadomosci zou een bewuste onderschatting zijn van het Amerikaanse kijkcijferbureau Nielsen, beweert hij, om TVP’s advertentieinkomsten te drukken.

Over één ding kan Jacek verheugd zijn: aan de andere kant van de polarisatie gaat het nog veel slechter. Iets meer dan 50.000 mensen lezen nog de krant van broer Jaroslaw waarin Jacek belachelijk wordt gemaakt. De politieke familievete speelt zich volledig af in via hun eigen mediapodia. Spreken doen de broers elkaar al jaren niet meer.