Het omikronoptimisme grijpt overal om zich heen

Corona Juist door de ongekende snelheid waarmee Omikron over de wereld raast, zou deze coronavariant het einde kunnen inluiden van de pandemie.

De mens leeft in de „gevangenis van het nu”, heeft Vladimir Nabokov geschreven. Naar de toekomst kan hij alleen raden. En zodra die is aangebroken, is er weer nieuwe toekomst. Achter zo’n wijkende horizon beraamt het virus al twee jaar steeds nieuwe verrassingen. Toch is er nu hoop, voor het eerst, dat dat voorbij is.

Tot voor kort overheerste somberte. De eerste onderzoeken naar ‘Omikron’, van gerenommeerde Britse instituten, toonden eind vorig jaar precies wat er ‘zorgwekkend’ aan de nieuwe variant was: pijlsnelle transmissie zou leiden tot opstoppingen in de ziekenhuizen en tienduizenden extra doden. Zuid-Afrika, wellicht land van herkomst, gaf weliswaar een gunstiger beeld te zien, maar dat kon liggen aan een jonge bevolking, mooi weer of eerdere infecties.

De Britse regering wilde het niettemin even aanzien en wachtte ondanks oplopende besmettingen met strengere regels. Maar Nederland, dat zich op dezelfde Britse onderzoeken baseerde, en ook besmettingen snel zag oplopen, ging op 19 december als enige Europese land in lockdown. Waar Den Haag eerder het verwijt kreeg te laat te zijn, was het nu: better safe than sorry. Uit een reeks scenario’s koos RIVM-chef Jaap van Dissel tijdens zijn briefing in de Tweede Kamer twee dagen later alleen het meest dreigende, liet een reconstructie in NRC donderdag zien.

Dat was „om de noodzaak van wederom gesloten musea, buurthuizen, scholen en kappers te onderstrepen”. Alles was „naar de sombere richting ingevuld”, op gunstiger prognoses „baseer je nu eenmaal niet je adviezen”, zei een OMT-lid.

In maart 2020 zou Omikron ons veel harder hebben getroffen

Josette Daemen, een politiek filosoof die zich verdiept in het democratisch gehalte van het coronabeleid, ziet een vast patroon in de besluitvorming, zegt ze in De Groene Amsterdammer: het „kabinet laat het erop aankomen – te laat met testen, te laat met het starten van de vaccinaties, te laat met de boostercampagne. [...] Code zwart hangt boven de bedden, en in die crisissfeer wordt een besluit tot verregaande maatregelen gepresenteerd als de enige optie. Het kabinet leunt daarbij te sterk op het advies van het OMT, de Kamer kan daar dan slechts mee instemmen, zonder eerst een waarde-afweging te kunnen maken.”

Coronabeleid: eerst te laat, nu wellicht te vroeg te streng. Of: te laat alsnóg te streng. Want veel andere Europese landen plukken nu mogelijk de vruchten van eerder kordaat optreden, zoals vroegtijdig boosteren, en hoefden in het zicht van Omikron niet te panikeren.

De pub bleef open

Hoe ziekmakend Omikron is, moet hier komende week blijken, als de eerste echte golf omikronpatiënten zich aandient in de ziekenhuizen. Of niet dus, of niet zo talrijk, want in andere Europese landen is de toeloop van patiënten ondanks gigantische besmettingscijfers gering. Bij de Britten, waar de besmettingspiek nu echt voorbij is, is zelfs een daling te zien. De gok van premier Boris Johnson om het aan te zien, lijkt te hebben gewerkt. De pub was en bleef open. En bij de ooster- en zuiderburen kun je ook gewoon naar winkel en concert.

Het leidde deze week bij elkaar tot een oorverdovend piepen en kraken in de Nederlandse samenleving. Over het „onhoudbare” quarantainebeleid dat hele klassen huisarrest oplegt en net-geopende scholen dwingt opnieuw te sluiten. Over de inconsequente en oneerlijke lastenverdeling: cultuur dicht, kapper open. Wat weer tot creatieve ongehoorzaamheid leidde: ‘kapperet’ en museumyoga.

Wat er nog aan draagvlak was voor de maatregelen, brokkelde af waar je bij stond, evenals het animo voor handhaving. „In het crisisbeleid van de afgelopen jaren verdrong de acute bestrijding van het virus alle andere problemen en belangen in de samenleving”, aldus een brandbrief van 31 burgemeesters aan het kabinet donderdag in de Volkskrant. „Dat is voor een korte periode aanvaardbaar, maar na twee jaar niet meer.” Tijd voor perspectief voor de lange termijn. Waarden van de samenleving eerst, „bestrijding van het virus dient daarop te volgen”.

Laatste zorgwekkende variant

Overal wint het idee terrein dat de pandemie in de eindfase zou zijn. „Omikron is niet de laatste variant, maar kan wel de laatste ‘zorgwekkende variant’ zijn”, kopte wetenschapssite The Conversation al op 22 december. „Het einde van de pandemie is nabij”, aldus een commentaar in medisch tijdschrift The Lancet, woensdag. En zelfs: „Coronavirus: Game Over, tijd om weer te gaan leven.” Dat schreef Tomas Pueyo, de Spaans-Franse gedragspsycholoog die naam maakte met de metafoor van ‘de hamer en de dans’: eerst het virus plat slaan met een lockdown en er dan soepel mee leren bewegen.

Wat de publicaties delen, is het idee dat het relatief milde effect van Omikron mede te danken is aan opgebouwde immuniteit door eerdere besmettingen plus vaccinatie. In maart 2020 zou Omikron ons veel harder hebben getroffen. Intussen, schreef The Lancet, kort samengevat, maakt het eigenlijk geen bal meer uit wat je tegen Omikron doet: het virus trekt zich hoegenaamd niets aan van mondkapjes en quarantaines en raast – in veruit de meeste gevallen zelfs zonder ziekteverschijnselen – over de planeet. Eind maart heeft de helft van de wereldbevolking een infectie doorgemaakt.

Daarbij zullen ook veel mensen sterven. Toch is het goed nieuws, schreef Harvard-epidemioloog William Hanage woensdag in The New York Times. Die ongekende snelheid bouwt ook snel immuniteit op, wat de weerstand verhoogt bij toekomstige varianten, die zeker zullen komen. Niet dat we de overwinning kunnen uitroepen, „met een ticker-tape parade en spandoeken met ‘mission accomplished’, [maar] Omikron zou wel een heel grote stap kunnen zijn om van Covid een beheersbare ziekte te maken.”

Ook de Duitse viroloog Christian Drosten toonde zich een Omikronoptimist: zie de combinatie van deze minder ziekmakende variant plus een hoge vaccinatiegraad maar als „een langzaam rijdende trein”, zei hij. „Het goede moment om in te stappen [en de infectie door te maken] is nu.”

Endemische fase

Er is wel spraakverwarring. Al weken hoor je suggereren dat Covid „in de endemische fase” raakt, vergelijkbaar met verkoudheidsvirussen of de griep. Zelfs een vaccinspecialist van het Europese Medicijnagentschap (EMA), zei het deze week. Maar ten eerste wil ‘endemisch’ niet zeggen: minder gevaarlijk. Pokken was ooit endemisch, maar een op de drie patiënten stierf eraan. Ten tweede hoort bij een endemische situatie een stabiel (en niet te hoog) aantal besmettingen, het ‘endemisch evenwicht’. „Dat is bij lange na nog niet het geval en voornamelijk wishful thinking”, zei de Britse hoogleraar medische biologie Lawrence Young in de New Scientist: omgerekend naar het endemische verkoudheidsvirus OC43, ook een coronavirus, is het aantal Covid-besmettingen nu een factor vijf te hoog. Veel te vroeg om alle maatregelen af te schaffen en het virus te laten ‘uitfikken’.

Los van die medische term kun je je afvragen of er inmiddels iets als een ‘maatschappelijk evenwicht’ voor corona in zicht is: wat vinden we acceptabel voor een situatie die we ‘leven met het virus’ noemen? Griep leidt elk jaar tot enorm veel besmettingen en dan gaat het niet om ‘maar een griepje’. Griep is een killer: gemiddeld ruim zesduizend doden per jaar in de laatste vijf griepgolven. Toch ervaren de meeste mensen influenza als achtergrondruis. Voor corona staat de teller na twee jaar en twee ‘wintergolven’ volgens het RIVM en de GGD’s nu op ruim 21.000. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat anders rekent, gaat uit van 32.000 coronadoden sinds augustus vorig jaar. Dat was dus met lockdowns en deels zonder vaccins. De vraag is wat de samenleving acceptabel gaat vinden met vaccins maar zónder lockdowns.

Weet wanneer te stoppen

Het is beter om een virus dat weinig ziekenhuisopnames veroorzaakt en wel immuniteit geeft rond te laten gaan dan langdurig met maatregelen te zitten, zei ook een relaxtere Van Dissel donderdag in de Kamer. Pueyo schrijft: de kosten van coronarestricties wegen bij Omikron steeds minder op tegen de voordelen. Weliswaar is er nog geen lucht voor iedereen: niet voor mensen in arme landen, zorgpersoneel, mensen met een haperend immuunsysteem, ongevaccineerde kinderen en ongevaccineerden tout court. Cynisch: „Als iedereen de kans heeft gehad een prik te halen is het het goed recht van anti-vaxers aan Covid te sterven.”

Maar voor de overgrote meerderheid in rijke, gevaccineerde landen geldt: wees nog even op je hoede, maar verklaar dan de pandemie ten einde, zei hij. „Het grootste gevaar is dat we dit niet tot ons laten doordringen en vasthouden aan het oude beleid. De komende maanden zullen eruit zien als de komende jaren, handel ernaar. Dat geldt vooral voor regeringen: weten wanneer je moet ophouden.”

Rutte lijkt er klaar voor, nu hij vooruit loopt op versoepelingen die Nederland weer in lijn brengen met andere Europese landen, al moeten we daarvoor wachten tot de volgende persconferentie, dinsdag. In diezelfde week komt het kabinet naar verwachting ook met een strategie die de langere termijn schetst van leven met een virus dat nooit echt zal verdwijnen. Hoofddoel daarvan, zei zorgminister Ernst Kuipers: rust brengen.

In de Tweede Kamer ging het deze week lang over koopkrachtplaatjes en inflatie, maar uit talloze studies blijkt dat mensen wereldwijd minder levensgeluk ontlenen aan inkomen dan aan saamhorigheid en sociale interactie. Misschien komt dat weer in zicht: sport, je oma knuffelen, samen naar de film, bejaardenbridge, in de klas zitten, of aan de bar, en al die andere dingen die ooit vanzelf spraken en die je pas scherp zag toen ze achter de horizon verdwenen.

Aanvulling: het totale aantal van ruim 21.000 doden door Covid-19, dat de GGD’s en het RIVM hanteren, is aangevuld met het aantal van 32.000 (t/m augustus 2021), dat het CBS op grond van andere tellingen hanteert.