Bedondert Tata de boel, nu blijkt dat de fabriek meer uitstoot? Niet per se

Zes vragen over de uitstoot van Tata IJmuiden De uitstoot vanaf het terrein van Tata Steel in IJmuiden blijkt groter dan het bedrijf meldt. Hoe kan dat, en lopen omwonenden nu meer risico?

Het duingebied van Wijk aan Zee, nabij Tata Steel. Het RIVM onderzocht de stofneerslag in de regio.
Het duingebied van Wijk aan Zee, nabij Tata Steel. Het RIVM onderzocht de stofneerslag in de regio. Foto Olivier Middendorp

Wéér ligt er een kritisch rapport van het RIVM over staalfabrikant Tata Steel. Ruim vier maanden nadat RIVM-onderzoekers hadden gemeld dat in de omgeving van de Noord-Hollandse fabriek (9.000 werknemers) schadelijke hoeveelheden metalen (zoals lood) en PAK’s voorkomen, komt het milieu- en gezondheidsinstituut met nieuwe conclusies.

Het RIVM, dat de leefomgeving rondom de fabriek al langer monitort, heeft opvallende discrepanties gevonden bij de meting van bijvoorbeeld uitgestoten PAK’s, moleculen die vooral in afzettingen van steenkool en teer zitten. Wat Tata Steel zelf meet, lijkt niet altijd overeen te komen met wat in de omgeving op het luchtmeetnet te zien is.

1 Wat constateert het RIVM?

Formeel gezien heeft het RIVM onderzocht of PAK’s en metalen rondom het Tata Steel-terrein daar ook vandaan komen – dat was nog nooit wetenschappelijk vastgesteld. De weinig verrassende conclusie dat Tata hier inderdaad voor verantwoordelijk is, werd overschaduwd door een andere uitkomst waar het RIVM eigenlijk per abuis op stuitte.

Het RIVM vergeleek GGD-metingen van metalen en PAK’s in de omgeving van de fabriek met de hoeveelheden die je er zou verwachten op basis van de uitstoot die de fabriek rapporteert. Die komen soms totaal niet overeen. Zo is de uitstoot van sommige PAK’s gemiddeld per jaar een factor duizend hoger dan je zou verwachten op basis van Tata-metingen en rapportages.

2 Hoe kan dat?

Het RIVM oppert een aantal redenen voor het verschil. Zo is Tata Steel alleen verplicht ‘aan de schoorsteen’ te meten wat het uitstoot en dat te melden in de milieurapportages. Stof dat wegwaait van opslagplaatsen is dan niet opgenomen in die rapportages. Dat geldt ook voor stof dat via deuren naar buiten kiert. Verder hoeven sommige onderaannemers op het fabrieksterrein hun uitstoot niet te rapporteren. Het gaat dan bijvoorbeeld om Harsco Metals, een bedrijf dat eerder in opspraak kwam omdat het regelmatig stofwolken veroorzaakte.

Lees ook: De lucht is een ziekmaker. Hoe kan die schoner worden?

3 Kan het dat Tata Steel de boel bewust bedondert?

Die vraag leeft sterk bij veel omwonenden wier vertrouwen in fabriek en overheid totaal is verdwenen. Greenpeace kwam vrijdagochtend meteen met duidelijke taal: Tata Steel is niet eerlijk over de eigen uitstoot.

Dit valt echter niet te concluderen uit de data. Tata Steel is niet verplicht wegwaaiend stof te meten. De provincie merkte vrijdag op dat dit zelfs heel lastig te meten is. Ook hoeft Tata Steel geen uitstoot te rapporteren van andere bedrijven op het terrein. In een eerste reactie zei Tata Steel zelf dat de meetmethodes die het gebruikt allemaal wettelijk goedgekeurd zijn. Verder controleert de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied, de toezichthouder, de milieurapportages voor publicatie.

4 Lopen bewoners meer gezondheidsrisico dan gedacht?

Nee. Eerdere gezondheidsonderzoeken deed het RIVM op basis van GGD-metingen van de feitelijke luchtkwaliteit in de fabrieksomgeving. De rapportages van Tata Steel hadden daar niks mee te maken.

5 Wat is dan precies het probleem?

In principe moeten burgers en overheden erop kunnen vertrouwen in de nationale emissieregistratie – gebaseerd op de rapportages van Tata Steel zelf – feitelijke informatie te vinden over wat een fabriek precies de leefomgeving in stuurt. Zo kunnen ook verschillende fabrieken met elkaar vergeleken worden.

In feite ontbreekt die informatie nu. Het onderzoek van het RIVM roept de vraag op of ‘meten aan de schoorsteen’ wel zo geschikt is bij een uitzonderlijk groot fabriekscomplex als dat van Tata Steel, waar gigantische bergen kolen en erts opgeslagen liggen, en waar meerdere bedrijven actief zijn.

Daar komt iets bij. Tata investeert nu enkele honderden miljoenen in reductie van de stofuitstoot. Goede kennis van waar het stof precies vandaan komt, merkt het RIVM op, geeft mogelijk inzicht in de „effectiviteit” van de maatregelen die Tata Steel neemt. Het onderzoeksinstituut beveelt aan de uitstoot op het terrein van Tata Steel preciezer te meten.

6 Hoe nu verder?

Frisse Wind Nu, een organisatie die opkomt voor omwonenden, herhaalde vrijdag haar oproep om Kooksfabriek II te sluiten. Dit bedrijfsonderdeel geldt als het meest vervuilende van Tata Steel. Frisse Wind wil ook dat een onafhankelijke partij alle uitstoot op het terrein gaat meten.

Hoewel de druk op de fabriek om schoner te worden nu weer toeneemt, leek het er vrijdag niet op dat er direct veel gaat veranderen. De provincie – toezichthouder op en vergunningverlener aan Tata Steel – wees vrijdag op bestaande plannen om de uitstoot van de fabriek omlaag te brengen. Bij het vorige rapport van het RIVM vroeg gedeputeerde Jeroen Olthof (milieu en gezondheid, PvdA) zich nog af of er wel plek was voor de staalindustrie in Noord-Holland.

Nu zegt de provincie vooral bevestiging te zien van de „ingezette koers”; ze wil Tata Steel er dus aan houden met investeringen in bijvoorbeeld filters de uitstoot snel omlaag te krijgen. Ook wil Noord-Holland uitzoeken of de uitstoot beter gemeten kan worden. Staatssecretaris Vivianne Heijnen (Infrastructuur & Waterstaat, CDA) sloot zich daar per verklaring bij aan, maar benadrukte ook dat de provincie verantwoordelijk is.

Tata Steel zelf wijst in een verklaring op de maatregelen die het de komende maanden en jaren doorvoert om de uitstoot terug te dringen. Tegelijkertijd zegt de fabriek ook met het RIVM in gesprek te willen over het „complexe” rapport. „Om met hen te kijken hoe het rapport is opgesteld en om te begrijpen waar de verschillen zitten.”