Is de internationale trein echt een redelijk alternatief voor korte vliegreizen?

Dataonderzoek NRC onderzocht aan de hand van vlieggegevens, uitstootcijfers en andere data of de internationale trein een goed alternatief kan zijn voor de korte vlucht vanuit Amsterdam. In veel gevallen: ja. Maar een treinkaartje boeken is behoorlijk omslachtig.

Je gaat die avond om half elf naar bed op Amsterdam CS. Slapend passeer je Hannover en Berlijn. Je wordt rustig wakker met uitzicht op het dal van de Elbe. En dan is het half elf ’s ochtends en sta je op het station in Praag.

Voor de romantische reiziger zal de nieuwe nachttrein vanaf Brussel naar Amsterdam, Berlijn en Praag – die deze zomer gaat rijden – een prettig alternatief zijn voor het vliegtuig. Maar geldt dat ook voor andere reizigers?

Is de internationale trein het volwaardige alternatief voor korte vliegreizen dat politici en klimaatactivisten er zo graag in zien? Kan de internationale trein een rol spelen om Nederland bereikbaar te houden als Schiphol een deel van zijn capaciteit moet opgeven?

Ja en nee, blijkt uit onderzoek van NRC. Naar sommige populaire bestemmingen binnen 500 kilometer van Amsterdam kan de trein het vliegtuig zeker vervangen. Anders dan het heersende beeld is de internationale trein niet veel duurder. Naar acht van de zeventien populairste bestemmingen binnen 500 kilometer van Amsterdam, kan je zelfs goedkoper per spoor reizen (een maand vooruitgekeken). Wel is een treinreis boeken vaak omslachtig. Het is niet vier keer klikken en je hebt een ticket, zoals in de luchtvaart. Ook de passagiersrechten zijn niet altijd goed geregeld. Wie een overstap mist door vertraging, krijgt zijn geld niet altijd volledig terug.

NRC telde alle vluchten naar en vanaf Schiphol in 2019, vóór de coronacrisis, op basis van data van Flightradar24. Dat is het bedrijf achter de veelgebruikte app om vliegtuigen te volgen. Verder onderzocht NRC tarieven, reistijden en (deels) uitstoot van de populairste vluchten en treinreizen binnen Europa via onder meer NSinternational.com en EcoPassenger.org.

Dit zijn de korte vluchten (tot 500 km): na Londen zijn Parijs, Frankfurt en Manchester populair.

Op de middellange afstand zijn Kopenhagen, München, Zürich en Genève het meest bezocht.

Dublin, Wenen, Milaan en Oslo zorgen op de afstand 750 tot 1.000 km voor 32.000 vluchten.

Boven de 1.000 km gaan de meeste vluchten naar Barcelona, Rome, Madrid en Stockholm.

In oktober concludeerde Greenpeace al in Europees onderzoek dat voor een derde van de 150 drukste korte vliegverbindingen (onder 1.500 km) in Europa een alternatief per spoor bestaat dat minder dan zes uur kost. De organisatie pleit ervoor ultrakorte vluchten uit te bannen als er een redelijk treinalternatief is. In Frankrijk zijn vanaf maart binnenlandse vluchten verboden naar bestemmingen die je binnen 2,5 uur per spoor kan bereiken. Uitgezonderd zijn echter (veel) vluchten die passagiers aansluiting geven op het internationale netwerk, meestal vanaf Parijs.

Inchecktijd

Londen, zo blijkt uit de Flightradar-gegevens, was veruit de populairste bestemming vanaf Schiphol. Met 40.000 vluchten in 2019 was de route tussen Amsterdam en een van de zes Londense luchthavens een van de drukste in Europa. Dat komt neer op 55 keer per dag heen en 55 keer terug – 365 dagen per jaar.

Het treinalternatief naar Londen is de Eurostar. Die gaat twee keer per dag direct en zesmaal met overstap in Brussel. Als je rekent met een inchecktijd van 60 minuten (trein) en 2 uur (vliegtuig) is reizen per spoor iets langzamer (313 versus 272 minuten, inclusief tijd naar het centrum). Het verschil wordt nihil wanneer je lang op je bagage moet wachten op het vliegveld. De trein is duurder (110-130 euro; het vliegtuig 20-95 euro). Wie elders in het VK moet zijn, is met de trein wel veel langer onderweg, en voor veel meer geld. De Britse regering werkt aan nieuwe hogesnelheidslijnen naar het noorden, maar dat megaproject heeft vertraging.

Düsseldorf en Brussel, ook twee populaire bestemmingen vanaf Schiphol, bereik je sneller met de trein. Parijs en Frankfurt kosten iets meer tijd, pakweg 30 minuten. Meegerekend is de reistijd van de luchthaven – vaak ver buiten het stad – naar het centrum. De meeste treinstations liggen in het centrum.

Populairste bestemmingen

Flightradar telde in 2019 bijna 497.000 vluchten van en naar Schiphol. Tijdens de pandemie waren dat er veel minder: 227.000 in 2020 en 267.000 in 2021. Volgens de onderzoekers van luchtverkeersleider Eurocontrol was Amsterdam in 2021 wel de drukste luchthaven van Europa (voor IGA Istanbul en Frankfurt).

Van die bijna 500.000 vluchten waren er in 2019 ruim 400.000 binnen Europa. Er gingen bijvoorbeeld meer vluchten van en naar Hamburg (4.373), Bristol (4.094) en Bazel (4.286) dan naar New York JFK (4.087). Binnen een straal van 500 kilometer waren er 114.000 vluchten.

De tien populairste bestemmingen (alle afstanden) vanuit Amsterdam waren goed voor 89.800 vluchten; 48.000 daarvan waren binnen 500 kilometer. Dat betekent: meer dan de helft van de populairste bestemmingen liggen binnen een redelijke treinafstand van Amsterdam.

Type reiziger

Is de trein een nuttig alternatief? Veel hangt af van welk type reiziger je bent. Niet alleen romantici houden van de internationale trein, dat geldt ook voor klimaatbewuste reizigers. Neem de nieuwe nachttrein tussen Amsterdam en Praag. Bij de rit naar Tsjechië komt naar schatting een derde van de koolstofdioxide vrij per passagier van een vlucht van Schiphol naar Praag (bron EcoPassenger.org rekent ook de uitstoot mee voor de productie van brandstof/elektriciteit). Het vliegtuig stoot ook meer andere schadelijke stoffen uit.

De (zakelijke) reiziger-met-haast daarentegen bedenkt zich wel twee keer voor hij het vliegtuig naar Praag inruilt voor de trein. In ruim drie uur vlieg je van Schiphol naar Václav Havel Airport nabij Praag. De trein heeft vier keer zoveel tijd nodig.

En de prijsbewuste reiziger? Die moet vooral van puzzelen houden. En van vooruitplannen. NS International, dat ook treinverbindingen naar Praag aanbiedt, adverteert met bedragen vanaf 38 euro voor een enkeltje van Amsterdam naar de Tsjechische hoofdstad. Dat is vergelijkbaar met tickets van budgetmaatschappijen easyJet en Eurowings. Wie vroeg boekt, betaalt inderdaad vaak een lager tarief – zowel op het spoor als in de lucht. Van de zeventien populairste bestemmingen kan je naar zeven plaatsen goedkoper met de trein, al duurt het soms wel een stuk langer.

Erg inzichtelijk is het boeken van een internationale treinreis niet. Een centraal loket (zoals bij de luchtvaart) ontbreekt, al biedt NS International tickets naar een behoorlijk aantal plaatsen op het Europese continent. Wie naar het VK wil reizen, heeft twee boekingssystemen nodig als hij verder wil dan Londen.

Lees ook: Lang leve de nachttrein, juicht Brussel

Europese hulp

De Europese Commissie komt de treinreiziger te hulp. Half december presenteerde ze allerlei plannen voor het internationale spoor. Reizigers moeten simpeler kaartjes kunnen kopen, internationale dienstregelingen worden verbeterd, er komen meer snelle lijnen, de rechten van passagiers moeten worden versterkt. En belangrijk voor de ticketprijs: de btw op internationale kaartjes, die per land verschilt, wordt mogelijk geschrapt.

Vliegtickets daarentegen worden vermoedelijk duurder – ook vooral door Brussel. In de Europese Green Deal – het klimaatplan van Brussel – moet de luchtvaart (eindelijk) belasting betalen op kerosine, plus een hogere heffing op CO2-uitstoot en krijgt ze een verplichting om duurdere, duurzame brandstof te gebruiken. Nationale overheden (Nederland, België) rekenen bovendien een tickettaks. Dat maakt luchtreizen duurder. KLM, dat onlangs meldde een klein beetje biokerosine te gaan bijmengen, denkt dat vliegen op ‘schonere’ brandstof een ticket 1 tot 12 euro duurder maakt.

Stikstof

Meer trein en minder vliegtuig kan ook een antwoord zijn op de acute klimaat- en milieuproblemen van Schiphol. Vanwege de stikstofproblematiek moet de Amsterdamse luchthaven op termijn mogelijk terug van 500.000 vluchten per jaar (in 2019) naar circa 400.000. Het aantal vluchten dat Schiphol zou moeten inleveren is in dezelfde orde van grootte als de 114.000 vluchten die in 2019 plaatsvonden naar en van bestemmingen binnen 500 kilometer.

Hoeveel CO2-uitstoot wordt bespaard als reizigers de trein verkiezen boven het vliegtuig, is lastig te bepalen. Websites die de uitstoot per vlucht berekenen, geven lang niet altijd dezelfde resultaten. EcoPassenger vergelijkt trein, vlucht en auto, inclusief emissies die je kan toeschrijven aan de productie en distributie van elektriciteit/brandstof. Naar Londen is de trein acht keer schoner dan het vliegtuig (trein: 14,9 kg CO2 per passagier, vliegtuig 124,7 kg). Voor Parijs geldt een factor tien. Naar Kopenhagen en München is de CO2-uitstoot per spoor een kwart van die van het vliegtuig.

Nu komt de meeste CO2-uitstoot van de luchtvaart vanuit Nederland van intercontinentale vluchten – niet van de vluchten onder 500 kilometer. „Dat maakt het klimaateffect van minder korte vluchten waarschijnlijk bescheiden”, stelde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een eerste evaluatie van het coalitieakkoord van Rutte IV. Het effect op de leefomgeving rond luchthavens, waaronder de luchtkwaliteit en de geluidshinder, is mogelijk groter, aldus het PBL.

Los van de discussies over de vergunningen van Schiphol, dreigt volgens het Planbureau het gevaar dat Schiphol – waar de capaciteit beperkt is – de afname van het aantal korte vluchten zal opvullen met vluchten over langere afstanden. „Per saldo resulteert dan geen effect op de lokale leefomgeving.”

De totale CO2-uitstoot van vertrekkende vluchten zou zelfs kunnen toenemen, stelt het PBL, als er door de reductie van korte vluchten meer ruimte komt voor lange vluchten.

De door ‘Den Haag’ beoogde invoering van een CO2-plafond voor de luchtvaart kan dat ondervangen. Zo’n plafond stelt een maximum aan de uitstoot van vluchten. Het plan is alleen te kijken naar vertrekkende vluchten. Medio 2022 volgen de resultaten van onderzoek voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat naar zo’n plafond.

Wat kunnen reizigers die niet willen wachten op Den Haag of Brussel nu zelf doen? Het belangrijkste is een gedragsverandering, zeggen vervoersdeskundigen. Bijvoorbeeld de zakentrip naar Londen niet meer zo plannen dat je op dezelfde dag heen en terug gaat. Neem de trein, werk onderweg, rust uit in een hotel en verschijn fris bij de vergadering in de City. Nu veel meer vergaderingen plaatsvinden via Microsoft Teams en Zoom zou daarvoor ruimte moeten zijn in het reisbudget.

Lees ook: Hoe moet het nu verder met Schiphol?