Opinie

De Fakkelman is niet de enige die op zoek is naar gemeenschapszin

Psyche

Door corona zijn vervreemding, onzekerheid en eenzaamheid toegenomen, ziet . Complotdenken is een wanhopige manier om houvast te ervaren.
Justin Paget

De ‘Fakkelman’ die laatst bij het huis van minister Kaag werd gearresteerd zei in een interview dat God hem midden in de nacht had opgeroepen om te gaan demonstreren. Hij durfde zijn doelen niet eens uit te spreken, zei hij tegen cameraman Martijn Driessen, „omdat ze misschien irrealistisch lijken”. Ook beschreef hij invoelbaar de warmte door ergens bij te kunnen horen en samen „voor een mooi doel te strijden” – een wezenlijk verlangen van onze soort.

Ik zie als psychiater veel mensen die eenzaam ronddolen in de chaos. Ze zijn onthecht, vertwijfeld en verward en ten diepste op zoek naar een gevoel van hechting en veiligheid. Ook buiten mijn spreekkamer wordt de realiteit tegenwoordig steeds makkelijker losgelaten en lijken psychotische overtuigingen het nieuwe normaal te worden.

Corona en vooral de vaccins als onderdeel van een sinister complot met als doel ons te besturen via nanochips, ons onvruchtbaar te maken of zoveel mogelijk uit te roeien. Alle lagen van de bevolking blijken kwetsbaar voor deze complottheorieën. Van gepromoveerde scheikundigen en Gooise moeders tot QAnon types die reeds voor corona waren begonnen om met elkaar een nieuwe werkelijkheid op te tuigen omdat ze de bestaande machtsstructuren niet meer vertrouwden. Ze hebben allemaal ‘ergens gelezen dat...’, zoals cabaretier Peter Pannekoek schertste tijdens zijn Nieuwjaarsconference.

Mijn Vlaamse collega Dirk De Wachter beschrijft in zijn boek Borderline Times (2011) de parallel tussen een aantal kernsymptomen van de borderline persoonlijkheidsstoornis en de stand van zaken in de toenmalige samenleving. Hij noemt dreigende verbrokkeling, impulsiviteit en zinloosheid – zaken die ons steeds meer doen vervreemden van ons mens-zijn.

Het neoliberalisme heeft een lelijke en stuurloze samenleving opgeleverd

We zijn inmiddels drie kabinetten-Rutte verder waarin, zoals columnist Nausicaa Marbe in De Telegraaf schrijft, „burgers als nergens aan verbonden klanten worden beschouwd met behoeftes die niemand echt interesseren en die niet met andermans behoeftes verbonden zijn”. De eenzame consument die via zijn scherm wanhopig en tevergeefs op zoek is naar geluk. De ontworteling, gebrek aan structuur en samenhang zijn het afgelopen decennium alleen maar toegenomen, waardoor je volgens psychoanalyticus Otto Kernberg inmiddels zou kunnen spreken van een psychotische persoonlijkheidsorganisatie, met ernstig gestoorde realiteitstoetsing.

Dolende individuen

Corona als het fatale zetje waardoor de vervreemding voor ons dolende individuen exponentieel is toegenomen, door onzekerheid, dreiging en eenzaamheid. Uit onderzoek blijkt ook dat mensen die zich buitenstaander voelen soms meer risico lopen op psychotische belevingen. Volgens de zogenoemde Social Defeat hypothese verstoort het buitengesloten voelen de dopaminehuishouding in het brein. Dopamine is een neurotransmitter die als een soort markeerstift aangeeft welke signalen en verbanden belangrijk zijn en welke juist niet. Dat is slecht nieuws voor de groepen die zichzelf profileren als ‘nieuwe Joden’.

Als je de lijn van De Wachter doortrekt naar het hier en nu, dan zijn we inmiddels beland in ‘psychotic times’. Complotdenken als een wanhopige manier om houvast, controle en iets van autonomie en morele superioriteit te ervaren in onzekere tijden. Net als de Fakkelman hebben we engagement, solidariteit en gemeenschapszin nodig om de realiteit het hoofd te bieden.

Ik adviseer het nieuwe kabinet dan ook om juist wel te luisteren naar wat alle Fakkelmannen en -vrouwen eigenlijk te zeggen hebben.