Met Bachs muziek kan worden verbeeld hoe een apocalyps begint bij iemand die gewoon ergens ontevreden over is.

Foto Marco Borggreve

‘Wij maken de opera die Bach nooit schreef’

Achtergrond | Bach Bach schreef nooit een opera. Zonde, vonden Opera2Day en de Nederlandse Bachvereniging. En dus creëerden ze met materiaal van Bach zelf een opera. „In eerste instantie leek het ons ook een totaal onzalig, angstaanjagend idee.”

Johann Sebastian Bach schreef passies en vele cantates, maar nooit een opera. Misschien omdat hij niet wilde, misschien omdat hij er niet aan toe kwam. Zonde, vinden regisseur en directeur van Opera2Day Serge van Veggel, dirigent Hernán Schvartzman en artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging Shunske Sato.

In 2019 maakten Opera2Day en de Bachvereniging al een pastiche, een samenvoeging van stukjes opera tot een nieuw geheel, van operastukken van Vivaldi. Op de helft van de tournee rees het idee: moeten we voor het honderdjarig jubileum van de Bachvereniging zoiets niet ook met Bach doen?

Dat vergde een flink andere aanpak. Vivaldi schreef tenslotte daadwerkelijk opera’s, daaruit hoefde maar geplukt te worden. Van Bach moest een operacomponist worden gemaakt. Na anderhalf jaar construeren, componeren, schrijven en repeteren staat het resultaat nu in de startblokken: J.S. Bach – De Apocalyps. Ondertitel: ‘De opera die Bach nooit schreef’.

Blijmoedige galgensfeer

Afgelopen zaterdagmiddag: in de foyer van Theater aan de Schie in Schiedam hangt een verwarrend blijmoedige galgensfeer. In hun kostuums lijken zeventig koorleden, figuranten en musici net uit de Middeleeuwen te zijn gestapt om nog snel een broodje ei uit het vuistje te eten voor de generale repetitie begint. Iedereen is vrolijk want de opera is af, hoera. Maar.

Gisteravond zag iedereen de persconferentie, die winkels opende maar de naderende Apocalyps uitstelde. Hier lunchen zeventig Tantalussen die de voor de ogen bungelende première op 22 januari weer minimaal tien dagen van zich weggetrokken zagen worden.

En dat terwijl het verhaal van J.S. Bach – De Apocalyps volgens Van Veggel nú verteld moet worden. Grote thema’s wilde regisseur Van Veggel aanvliegen met Bachs muziek: maatschappelijke onvrede, radicalisering, en hoe een apocalyps begint bij iemand die gewoon ergens ontevreden over is.

We denken wel dat we slimmer zijn dan mensen van 500 jaar geleden, maar dat zijn we niet

Thomas Höft librettist

Stap 1: scenario

Van Veggel vond alles wat hij zocht in de geschiedenis van Jan van Leyden, de 16de-eeuwse Leidse kleermaker en acteur die als fanatiek wederdoper met een stel Hollandse en Friese volgers de Duitse stad Münster innam en zich in 1534 koning liet noemen van ‘het wederdoperse koninkrijk Münster’. Hij maakte er een op en top sektarische stad van: goederen werden gemeenschappelijk bezit, polygamie werd ingevoerd (Van Leyden zelf nam in één jaar 17 vrouwen), alle boeken behalve de Bijbel werden verbrand en iedereen die de tien geboden niet volgde of tegen Van Leyden inging kreeg de doodstraf. Die situatie mondde al binnen een jaar uit in een stad die van de honger alle ratten opvrat, tot de eigenlijke bisschop van Münster, Frans van Waldeck, de stad heroverde. Althans, als we de historische bronnen – later geschreven in opdracht van de bisschop – mogen geloven.

Het resultaat blijkt op de generale een historisch stuk dat het verhaal van Jan van Leyden (tenor Florian Sievers) in tweeënhalf uur zo uitgebreid mogelijk wil vertellen. Erdoorheen meanderen de verhalen van Jan Matthijs, de ‘profeet’ van de wederdopers (countertenor Sytse Buwalda), Bernard Rothmann, de charismatische wederdoperse hoofdpredikant (bariton Mattijs van der Woerd) en Dieuwer Brouwersdochter, de eerste Münsterse vrouw van Jan van Leyden, gekroond tot koningin Divara (mezzosopraan Cecilia Amancay Pastawski).

Stap 2: muziek

Om de best passende muziek van Bach bij het verhaal van Jan van Leyden te vinden luisterde Van Veggel naar álle vocale werken van Bach. Dertig daarvan, waaruit dikwijls meerdere deeltjes, haalden uiteindelijk de opera. De Matthäus-Passion spant de kroon met zeven muzikale citaten. Uit de Missa in A klinken vijf stukjes. Nooit hele delen, wel een heleboel verknipte flarden. Soms maar een paar maten. Het meesterbrein dat alle stukken aan elkaar componeerde is hedendaags componist én barokspecialist Panos Iliopoulos. Bachs aandeel gokt Iliopoulos op 78 procent, het zijne op 22.

Stap 3: tekst

Het verhaal vervolgens zo duidelijk mogelijk vertellen op die muziek was een monsterklus voor librettist Thomas Höft, wiens aandeel aan de tekst „100 procent!” is. Tekstueel bleef niks van Bach letterlijk hetzelfde. Höft: „Het is ronduit vleiend om de librettist van Bach te mogen zijn. Maar het is een raar project, want normaal heb je een scenario waar tekst en muziek organisch bijkomen. Nu was zowel het verhaal als de precieze muziek er al. Elk woord moest op elk accent nauwkeurig passen. Zo had ik nog nooit gewerkt.”

Of de opera Nederlands- of Duitstalig moest zijn (het gaat tenslotte over Nederlanders ín Duitsland) is nog even een vraag geweest, maar uiteindelijk koos Van Veggel voor Duits: „Bach schreef de Duitse taal ín zijn muziek. Bach vertrekt vanuit het Duitse taalgevoel. Nederlands zou onzin zijn.”

Het effect voor de toehoorder is bij de generale een aaneenschakeling van hele en halve aha-erlebnissen, al vanaf het allereerste begin: „De ratten zijn verslagen! De waarheid heeft gezegevierd en zal voor eeuwig onze leidraad zijn!”. Hemel wat klinkt dat bekend, maar wat is het ook alweer? Die nieuwe tekst brengt je in de war. Ach natuurlijk, dit komt uit de Hohe Messe. En dit deel is van Cum Sancto Spiritu. Zo kun je twee uur puzzelen.

Einde

Het is een heftige titel, De Apocalyps. De ‘profeet’ van de wederdopers, Jan Matthijs, kondigde het einde der tijden en een nieuw Jeruzalem op aarde aan. Van Veggel: „Bij de wederdopers ontstond het idee dat ze dat nieuwe Jeruzalem ook zelf konden maken. Dat werd Münster. Ik wilde deze opera maken omdat eindtijddenken van overal en van alle tijden is. Nu hebben we op links het klimaatdoemdenken, en op rechts de overtuiging dat vreemdelingen onze wereld zullen overnemen. Van Münster kunnen we leren dat het einde der tijden uiteindelijk een selffulfilling prophecy werd. Er ging inderdaad een wereld ten onder: de nieuwe wereld die ze zelf hadden opgebouwd.”

Höft: „We denken wel dat we slimmer zijn dan de mensen van 500 jaar geleden, maar dat zijn we niet.”

Blasfemie

Maar het moet gevraagd: een opera construeren van muziek van Bach, de componist met een bijna goddelijke status, en het een Bach-opera noemen, is dat geen blasfemie? Van Veggel en dirigent Schvartzman barsten tegelijk los in een stukje uit hun eigen opera: „Blas-phee-mieee! Das ist reine Blasphemie!” Inderdaad, in eerste instantie vond Van Veggel het „een totaal onzalig, angstaanjagend idee”.

Maar de argumenten vóór stapelden zich op. Schvartzman: „Bach was een enorme liefhebber van Italiaanse componisten. Hij solliciteerde in 1733 voor een functie in Dresden. Had hij die gekregen, dan had hij gegarandeerd opera’s moeten componeren, want opera’s waren populair in Dresden. Daarbij, als iemand Bachs muziek vaak hergebruikte was hij het zelf wel. Muziek origineel gecomponeerd voor een wereldlijke cantate recyclede hij moeiteloos in een kerkelijk stuk.”

Wat op het eerste gehoor het meest Bach-lasterlijke stuk uit de voorstelling lijkt, een satirisch toneelstukje van een wederdoper met een theemuts verkleed als bisschop die zogenaamd een koorknaapje aanrandt terwijl hij zijn hoofd laat afdeppen met wijn uit een miskelk op de muziek van Bereite dich Zion uit het Weihnachtsoratorium (nieuwe tekst: ‘Hou op met die zonden, die lusten!’), wordt inderdaad íéts minder choquerend als je weet dat Bach dat stukje eerder al componeerde voor een niet-religieuze cantate over Hercules. Van Veggel, breed lachend: „Eigenlijk is het juist een schande dat Bach dat voor iets religieus heeft gebruikt.”

Is de vraag of Bach dit goed gevonden had een interessante, volgens Van Veggel en Schvartzman? Van Veggel: „Oh, ik weet zeker dat Bach het niet zo gemaakt zou hebben. Hij zou veel vernieuwender zijn geweest; dé operavernieuwer van de 18de eeuw. Maar Bach heeft in zijn muziek overduidelijk naar drama gezocht. Dat moet je gewoon een keer op het toneel willen doen.”

Ook de tekst zou Bach niet zo gedaan hebben, weet librettist Höft zeker: „Bach zou vooral nooit dit verhaal hebben gekozen; een verhaal met een kwade kant van het christendom. Als Bach een opera had geschreven, was het waarschijnlijk een vrolijke Italiaanse geworden. Toch mag je alles doen met de muziek van Bach, mits je het op de júíste manier doet; binnen de grenzen van Bachs intentie. Bach was een fantastisch heldere dramaturg. Je kunt niet over liefde schrijven op muziek die overduidelijk over agressie gaat.” Schvartzman vult aan: „De beste mogelijke blasfemie is blasfemie die van binnenuit komt. Wie kan oprechter Bach-lasterlijk zijn dan de Nederlandse Bachvereniging? Als er één partij is die elke noot van binnenuit kent, dan zijn zij het wel.” Höft: „En verder moet je maar denken: Bach was een humoristische man, dat weet ik zeker. Maak er nou geen serieuze Beethoven van. Bach kan tegen een grapje.”

Première

Terug naar de realiteit: of De Apocalyps binnenkort überhaupt in première gaat is de vraag. De voorstellingen moeten gespeeld worden vóór de Matthäustournee van de Bachvereniging in april. Maar halverwege maart pas beginnen lijkt geen optie, want dan zou het financiële verlies te groot worden. Een online stream doet geen recht aan de productie, daar is iedereen het over eens. Eigenlijk wil niemand in Schiedam over scenario’s nadenken. Ze focussen liever op de generale repetitie en de laatste aanpassinkjes. Kan het nu niet, dan zal Bach – De Apocalyps op de plank wachten op een beter moment, maar dat is over een paar jaar pas.

Met Jan van Leyden (spoiler!) liep het in ieder geval niet denderend af. Het gemartelde lichaam van de koning hing uiteindelijk vijftig jaar lang in een ijzeren kooi aan een hoge kerktoren; een waarschuwing voor iedereen die nog eens tegen de bisschop in een eigen ideale wereld wilde bouwen. Een replica van de kooi hangt er nog steeds.

J.S. Bach – De Apocalyps. Door Opera2Day, de Nederlandse Bachvereniging. Tournee, onder voorbehoud, vanaf 8/2, t/m 13/3. Info: opera2day.nl