Analyse

Een komeet als vals symbool voor de klimaatcrisis

Don’t look up De klimaatcrisis komt niet met de snelheid van een komeet op ons af, zoals in Netflix-film ‘Don’t look up’. Maar voor klimaatwetenschappers zijn de frustraties, het onbegrip en de verontwaardiging in de reacties op de aanstaande ramp pijnlijk herkenbaar.

Still uit Don’t Look Up met Ron Perlman als kolonel Drask
Still uit Don’t Look Up met Ron Perlman als kolonel Drask NIKO TAVERNISE/NETFLIX © 2021

Als er een komeet op de aarde te pletter dreigt te slaan, dan komt de mensheid wel in actie, schrijft de communicatie-expert en klimaatactivist George Marshall in zijn boek Don’t even think about it. Dat komt omdat die dreiging te bevatten is waardoor we wel meteen ingrijpen, terwijl we bij klimaatverandering niets doen om die te bestrijden.

Adam McKay, regisseur van de succesvolle Netflixfilm Don’t look up ging mee in het gedachte-experiment, maar is een stuk pessimistischer dan Marshall. In zijn film reageert de mensheid op de ontdekking van een vernietigende komeet net zoals op klimaatverandering: niet. Waarschuwende wetenschappers wordt het zwijgen opgelegd.

In McKay’s dystopische wereld negeert iedereen het gevaar: politici omdat het kiezers kan afschrikken; media omdat het onderwerp de luchtigheid mist om de aandacht van kijker of lezer vast te houden en bedrijven omdat ze de komeet zien als een bron van grondstoffen – wie ze als eerste te pakken krijgt, versterkt zijn concurrentiepositie. Politici en bedrijven vertrouwen op onbewezen technologie om de komeet te temmen.

Ook aan de wetenschappers mankeert van alles. Astronoom Randall Mindy (Leonardo DiCaprio) is een wereldvreemde stuntelaar, die leert hoe hij kan meebewegen met de media en ondertussen kickt op alle aandacht – tot het ook hem te veel wordt. De student die de komeet heeft ontdekt, Kate Dibiasky (Jennifer Lawrence), keert de maatschappij na een rechtstreeks uitgezonden woede-uitbarsting – „We’re all 100 percent for sure gonna fucking die!” – gedesillusioneerd de rug toe.

En de burgers? Die zijn tot op het bot verdeeld. De ene helft volgt het advies van de populistische president om niet omhoog te kijken naar de komeet – don’t look up – want zo speel je alleen maar de elite in de kaart, en die kijkt toch al op hen neer. De andere helft is druk met het veroordelen van politici en hun wegkijkende aanhang, maar doet net zo weinig.

Satire in overdrive

Vervang het woord komeetinslag door klimaatcrisis en je bent terug in het heden. McKay’s film is satire. Om precies te zijn: satire in de overdrive. Dus kon hij moeilijk aankomen met de opwarming van de aarde, een proces dat zich niet in dagen en maanden voltrekt, maar eerder in jaren en decennia, of zelfs nog langer. Een komeet is ook een existentiële bedreiging, zal McKay hebben gedacht. Voor een speelfilm is die eenvoud wel zo lekker.

Die keuze heeft ook een keerzijde. George Marshall maakt in zijn boek aannemelijk dat de mensheid op de dreiging van een komeet heel anders zal reageren dan op klimaatverandering. Onze hersenen zijn volgens hem niet goed in staat om klimaatverandering serieus te nemen.

Zo voelt klimaatverandering (nog steeds) niet als een acuut gevaar. Anders dan bijvoorbeeld het gat in de ozonlaag – dat was echt een komeetachtig probleem. Toen begin jaren tachtig van de vorige eeuw de risico’s duidelijk werden, had de wereldgemeenschap maar een paar jaar nodig om de oorzaak aan te pakken. In 1989 werd het Montreal-protocol aangenomen en werden drijfgassen die de ozonlaag afbraken wereldwijd verboden.

Een ander onderscheid met een komeet op ramkoers is dat landen en bevolkingsgroepen door klimaatverandering niet allemaal even hard worden getroffen. En dat niet iedereen even schuldig is aan het ontstaan van het probleem. Pijnlijk is wel dat de grootste veroorzakers minder hard worden geraakt dan de ergste slachtoffers, in ieder geval voorlopig. En dat ook de slachtoffers zullen moeten bijdragen aan de oplossing, anders gaat het niet lukken.

De opwarming kent niet één duidelijke oorzaak, laat staan een eenvoudige oplossing. Je kunt klimaatverandering niet, zoals een komeet, uit de lucht schieten en terugkeren naar business as usual. Want juist business as usual heeft het probleem veroorzaakt. Er moet aan alle knoppen van de samenleving tegelijk worden gedraaid om het klimaat in toom te houden.

Herkenbaar

Een komeet is een vijand van buitenaf, waartegen je als individu machteloos staat. Voor klimaatverandering geldt dat niet. Iedereen, zeker in rijke landen, is medeverantwoordelijk. De klimaatcrisis is dus ook een strijd tegen onszelf. Alleen een andere levensstijl, en misschien zelfs wel een vermindering van de eigen levensstandaard, zal de wereld uit de misère halen. „We hadden eigenlijk alles”, zegt astronoom Mindy op een van de weinige verstilde momenten in de film.

Ondanks de verschillen blijkt Don’t look up voor klimaatwetenschappers pijnlijk herkenbaar. Een van hen, Bart Verheggen, heeft op zijn blog reacties verzameld. Daarin gaat het over het onbegrip als je uitlegt dat er 99,7 procent kans is dat de komeet de aarde raakt en als antwoord krijgt: O, dus het is nog niet zeker. Over frustratie dat politici niet de maatregelen nemen die nodig zijn om de schade te beperken. Over verontwaardiging dat media jarenlang (en soms nog steeds) tegenover elke klimaatwetenschapper een scepticus hebben gezet die de feiten in twijfel mocht trekken – uit een misplaatst gevoel voor een ‘evenwichtig’ verhaal.

„Als de film aanzet tot debat, tot kritisch denken en mensen minder tolerant maakt voor het gebrek aan actie door hun leiders, dan hebben we ons doel bereikt”, zegt regisseur McKay in The New York Times, al begrijpt hij best dat één film de klimaatcrisis niet zal oplossen.

Netflix heeft zich aangesloten bij het in 2020 opgerichte klimaatplatform Count us in. Daarin vertellen ‘gewone’ mensen wat zij doen tegen klimaatverandering. Op een speciale Don’t look up-pagina staat: „Ben je klaar met paniek en wil je iets doen? Er is helemaal geen komeet. Maar de klimaatcrisis raast ons wel tegemoet. En jij kunt bijdragen aan een oplossing met simpele dingen: hou politici verantwoordelijk, doe iets zinnigs met je geld, praat met vrienden, wakker ideeën aan, stap over op schone energie en leef groener.”

Het helpt allemaal een beetje. Maar van een film die niet echt toekomt aan de diepte van de klimaatcrisis, kun je niet te veel verwachten.